बजारमा दैनिक हुने नगद कारोबारमा नोटको सक्कलीपन जाँच गर्ने विषय धेरैका लागि सामान्य लाग्न सक्छ। पसलमा सामान किन्दा, होटलमा भुक्तानी गर्दा, यातायातमा पैसा दिँदा वा कुनै व्यक्तिबाट नगद रकम लिँदा नोटको मूल्य र बाहिरी स्वरूप हेरेर मात्र कारोबार हुने गर्छ। तर नोटमा राखिएका सुरक्षा विशेषता पहिचान गर्न जान्ने हो भने हातमा आएको नोटबारे थप सावधानी अपनाउन सकिन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंकनोटलाई नक्कल गर्न कठिन बनाउने उद्देश्यले विभिन्न प्रकारका सुरक्षा विशेषता प्रयोग गर्दै आएको छ। नयाँ २०२५ सिरिजको रु.१,००० नोटमा पनि आँखाले हेर्न सकिने, छामेर महसुस गर्न सकिने, नोटलाई ढल्काउँदा देखिने तथा UV light र magnifying glass जस्ता उपकरणबाट परीक्षण गर्न सकिने सुरक्षा प्रणाली राखिएको छ।

राष्ट्र बैंकको आधिकारिक Bank Notes Security Features पेजमा रु.१,००० नोटका सुरक्षा विशेषतालाई मुख्य रूपमा Look, Feel, Tilt र Check गरी विभिन्न चरणमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसको अर्थ नोट जाँच गर्दा सुरुमा आँखाले हेर्ने, त्यसपछि छाम्ने, कोण परिवर्तन गरेर हेर्ने र आवश्यक परे विशेष उपकरणबाट थप परीक्षण गर्ने हो।

यो नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको २०२५ सिरिजको रु.१,००० नोटको अगाडिको आधिकारिक नमुना हो। तस्वीरमा देखाइएका अंकहरूले नोटका विभिन्न सुरक्षा विशेषता कहाँ रहेका छन् भन्ने देखाउँछन्। तस्वीरमा ‘SPECIMEN’ लेखिएको भएकाले यसलाई वास्तविक कारोबारमा प्रयोग हुने नोटको नमुनाका रूपमा नभई सुरक्षा विशेषता बुझाउने आधिकारिक चित्रका रूपमा हेर्नुपर्छ।

नोटको पछाडिको भागमा पनि विभिन्न सुरक्षा विशेषता राखिएका छन्। त्यसैले नोट जाँच गर्दा अगाडिको भाग मात्र हेर्नुभन्दा दुवै भागमा रहेका सुरक्षा संकेतमा ध्यान दिनु उपयोगी हुन्छ।

नोट जाँच गर्ने पहिलो तरिका उज्यालोमा राखेर हेर्नु हो। यसरी हेर्दा वाटरमार्क अर्थात् पानीछाप देखिन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार रु.१,००० नोटमा लालीगुराँसको आकृति र ‘1000’ को electrotype watermark देखिनुपर्छ।

घरमै यस्तो परीक्षण गर्न मोबाइलको टर्च वा अन्य प्रकाश स्रोत प्रयोग गर्न सकिन्छ। नोटलाई प्रकाशको अगाडि राख्दा कागजबाट प्रकाश पार हुने क्रममा वाटरमार्क देखिन्छ। यो नोटमाथि छुट्टै छापिएको सामान्य तस्वीरजस्तो देखिँदैन।

वाटरमार्क मात्र हेरेर नोट सक्कली भएको अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु भने हुँदैन। यसलाई अन्य सुरक्षा विशेषतासँग मिलाएर हेर्नु राम्रो हुन्छ।

त्यसपछि See Through Register जाँच गर्न सकिन्छ। नोटलाई उज्यालोतर्फ राख्दा अगाडि र पछाडिका निश्चित छपाइहरू एकअर्कासँग मिलेर पूर्ण ‘1000’ बनेको देखिनुपर्छ।

See Through Register मा अगाडिको र पछाडिको भागमा रहेका आकृति प्रकाशबाट हेर्दा एउटै पूर्ण अंकमा मिल्छन्। आकृति नमिलेको, अत्यन्त अस्पष्ट देखिएको वा छपाइको स्थान अस्वाभाविक लागेको अवस्थामा नोटलाई थप जाँच गर्नु उचित हुन्छ।

नोटको सुरक्षण धागो पनि महत्वपूर्ण सुरक्षा विशेषता हो। नोटलाई प्रकाशतर्फ राख्दा सुरक्षण धागोमा ‘NRB’ र ‘1000’ देखिन्छ। यो नोटको कागजभित्र समावेश गरिएको सुरक्षा प्रणालीको हिस्सा हो।

सुरक्षण धागोलाई सामान्य अवस्थामा मात्र हेर्नुभन्दा नोटलाई प्रकाशमा राखेर हेर्नु उपयोगी हुन्छ। धागोमा रहेका अक्षर र अंक स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्न सकिने गरी देखिन्छन्।

अब नोटलाई छामेर पनि परीक्षण गर्न सकिन्छ। रु.१,००० नोटमा केही भागमा Raised Ink अर्थात् उठेको मसी प्रयोग गरिएको छ। औंलाले नोटको सम्बन्धित भागमा छोएर हेर्दा सामान्य कागजको तुलनामा फरक सतह महसुस हुन्छ।

सक्कली नोटको केही छपाइ भागमा उठेको अनुभूति हुनु यसको सुरक्षा प्रणालीको एउटा हिस्सा हो। सामान्य प्रिन्टर वा फोटोकपीबाट तयार गरिएको कागजमा यस्तै किसिमको वास्तविक tactile printing पुनःउत्पादन गर्न कठिन हुन्छ।

नोटमा दृष्टिविहीन व्यक्तिले समेत पहिचान गर्न सक्ने tactile feature पनि राखिएको छ। राष्ट्र बैंकका अनुसार रु.१,००० नोटमा उठेको ‘M’ र १० वटा angular Intaglio Lines महसुस गर्न सकिन्छ।

यसको परीक्षण गर्दा औंलाले नोटको सम्बन्धित भागमा हल्का छोएर उठेको अक्षर तथा रेखाको अनुभूति गर्न सकिन्छ। यो सुरक्षा विशेषता दृष्टिबाट मात्र होइन, स्पर्शबाट समेत नोट पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याउने किसिमको हो।

नोटलाई विभिन्न कोणमा ढल्काएर हेर्दा अर्को महत्वपूर्ण सुरक्षा विशेषता देखिन्छ। नयाँ रु.१,००० नोटको सुरक्षण धागोको रंग कोण परिवर्तन गर्दा रातोबाट हरियोमा परिवर्तन हुन्छ। साथै धागोमा रहेको arrow graphic माथि–तल सर्ने जस्तो dynamic effect देखाउँछ।

यसको परीक्षण गर्न नोटलाई प्रकाशमुनि बिस्तारै माथिबाट तलतिर ढल्काएर हेर्न सकिन्छ। एकै कोणबाट हेर्दा नदेखिने परिवर्तन नोटको कोण बदल्दा देखिन सक्छ।

नोटमा OVI Ink अर्थात् Optical Variable Ink पनि प्रयोग गरिएको छ। नोटलाई ढल्काउँदा यसमा प्रयोग भएको मसीको रंग सुनौलोबाट हरियोतर्फ परिवर्तन हुन्छ।

OVI Ink जाँच गर्दा नोटलाई स्थिर राखेर हेर्नुभन्दा प्रकाशको कोण परिवर्तन गर्दै हेर्नुपर्छ। रंगमा हुने परिवर्तन नै यस सुरक्षा विशेषताको मुख्य संकेत हो।

नोटमा Iridescent Ink पनि राखिएको छ। नोटलाई फरक कोणमा ढल्काउँदा सम्बन्धित क्षेत्रमा iridescent effect अर्थात् चमकिलो परिवर्तन अझ स्पष्ट देखिन्छ।

नोटको बाहिरी रंग मात्र हेरेर यसको सक्कलीपन जाँच गर्नुभन्दा यस्ता angle-based security features समेत हेर्नु उपयोगी हुन्छ।

त्यसपछि विशेष उपकरण प्रयोग गरेर गर्न सकिने परीक्षण आउँछ। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार UV अर्थात् ultraviolet light मा रु.१,००० नोटका विभिन्न भागमा fluorescent features देखिन्छन्। अगाडिको भागमा Mount Everest, ‘1 000’ denomination, serial numbers र Governor को signature सम्बन्धी fluorescent effects देखिन्छन्। पछाडिको भागमा हात्तीको दुवैतर्फ रहेको shrubbery मा पनि fluorescent effect देखिन्छ।

UV परीक्षण सामान्य ग्राहकले हरेकपटक गर्नुपर्ने परीक्षण होइन। तर धेरै नगद कारोबार हुने पसल, बैंक, क्यास काउन्टर वा व्यवसायमा UV light राखेर शंकास्पद नोटको थप परीक्षण गर्न सकिन्छ।

नोटमा Micro Text पनि राखिएको छ। सामान्य आँखाले हेर्दा केही भाग सामान्य मसिनो रेखाजस्तो देखिन सक्छ। तर magnifying glass प्रयोग गर्दा त्यहाँ ‘NEPAL RASTRA BANK’ लेखिएको सूक्ष्म अक्षर स्पष्ट देखिन्छ।

Micro Text निकै सानो आकारमा राखिने भएकाले यसलाई सामान्य आँखाले स्पष्ट रूपमा पढ्न कठिन हुन्छ। magnifying glass प्रयोग गर्दा भने अक्षर छुट्याउन सकिन्छ। यो पनि नोटको वास्तविकता परीक्षण गर्ने थप सुरक्षा तह हो।

बैंकनोटमा Anti-Copy तथा Anti-Scan Pattern समेत राखिएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार समानान्तर तथा विभिन्न दिशामा रहेका सूक्ष्म रेखाहरूबाट बनेको यो pattern ले copying equipment बाट तस्वीर पुनःउत्पादन गर्न कठिन बनाउने उद्देश्य राख्छ।

यसरी रु.१,००० नोटमा एउटा मात्र सुरक्षा चिह्न नभई धेरै तहमा फरक–फरक प्रविधि प्रयोग गरिएको छ। केही विशेषता आँखाले हेर्न सकिन्छ, केही प्रकाशमा राख्दा देखिन्छन्, केही छामेर महसुस हुन्छन्, केही नोटलाई ढल्काउँदा देखिन्छन् र केही विशेष उपकरणबाट मात्र स्पष्ट हुन्छन्।

नक्कली नोट पहिचान गर्दा यही कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ। एउटा मात्र विशेषता हेरेर नोट सक्कली वा नक्कली भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। उदाहरणका लागि रंग मिलेको छ भन्दैमा नोट सक्कली हुनुपर्छ भन्ने हुँदैन। त्यसैगरी एउटा सुरक्षा संकेत देखियो भन्दैमा अन्य सबै विशेषता परीक्षण नगरी अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु पनि उचित हुँदैन।

सामान्य उपभोक्ताले घरमै वा कारोबारको समयमा तीनवटा सरल चरणबाट सुरु गर्न सक्छन्। पहिलो, नोटलाई उज्यालोमा राखेर वाटरमार्क, See Through र सुरक्षण धागो हेर्न सकिन्छ। दोस्रो, नोट छामेर Raised Ink र tactile feature महसुस गर्न सकिन्छ। तेस्रो, नोटलाई बिस्तारै ढल्काएर सुरक्षण धागो तथा OVI Ink मा हुने परिवर्तन हेर्न सकिन्छ।

ठूलो नगद कारोबार गर्ने व्यवसायीले भने थप उपकरण प्रयोग गर्न सक्छन्। UV light ले fluorescent features र magnifying glass ले Micro Text जाँच गर्न सहयोग गर्छ। यसले विशेषगरी ठूलो रकमको कारोबारमा शंकास्पद नोट छुट्याउन थप आधार दिन सक्छ।

नोट पुरानो वा धेरै चलनमा आएको अवस्थामा कागज र छपाइ केही घिसिएको हुन सक्छ। त्यसैले कुनै एउटा भाग कमजोर देखिँदैमा त्यसलाई तुरुन्त नक्कली भन्नु हुँदैन। नोटको अवस्था पनि ध्यानमा राखेर धेरै सुरक्षा विशेषता मिल्छन् कि मिल्दैनन् भन्ने हेर्नुपर्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले जाली नोटसम्बन्धी आफ्नो जानकारीमा नोटको कागज, छपाइ, पानीछाप, सुरक्षण धागो लगायतका विशेषतामा ध्यान दिन सकिने जनाएको छ। शंका लागेका नोटलाई पुनःबजारमा चलाउने प्रयास गर्नुको सट्टा सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराउनु सुरक्षित हुन्छ।

विशेषगरी आफूलाई कुनै नोट शंकास्पद लागेको अवस्थामा त्यसलाई अर्को पसले, ग्राहक वा व्यक्तिलाई दिएर कारोबारमा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। नोटको वास्तविकता पुष्टि गर्न बैंक वा सम्बन्धित सरकारी निकायमा परीक्षण गराउनु उपयुक्त हुन्छ।

नक्कली नोटको जोखिमबाट बच्न सबैभन्दा व्यवहारिक उपाय भनेको हरेक नोटलाई मेसिनबाट परीक्षण गर्नु होइन, बरु दैनिक कारोबारमा रहेका आधारभूत सुरक्षा विशेषता चिन्न सिक्नु हो। केही सेकेन्ड लगाएर नोटलाई हेर्ने, छाम्ने र ढल्काएर हेर्ने बानीले शंकास्पद नोट पहिचान गर्ने सम्भावना बढाउन सक्छ।

नयाँ २०२५ सिरिजको रु.१,००० नोटमा राखिएका सुरक्षा विशेषता बुझ्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—नोटको सक्कलीपन बाहिरी रंग वा डिजाइनबाट मात्र निर्धारण हुँदैन। वाटरमार्कदेखि सुरक्षण धागो, Raised Ink, tactile feature, OVI Ink, UV fluorescent feature, Micro Text र Anti-Copy/Anti-Scan Pattern सम्मका विभिन्न तहलाई एकसाथ हेर्नु नै नोट जाँच्ने व्यवहारिक तरिका हो।

नेपाल राष्ट्र बैंकको आधिकारिक Bank Notes Security Features पेजमा रु.१,००० सहित विभिन्न दरका बैंकनोटमा प्रयोग भएका सुरक्षा विशेषता र तिनलाई पहिचान गर्ने तरिका हेर्न सकिन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको आधिकारिक Bank Notes Security Features पेज हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्।