आफूसँग भएको शेयर नबेची पैसा निकाल्न मिल्छ भन्दा तपाईंलाई अचम्म लाग्न सक्छ। सामान्यतया पैसाको आवश्यकता पर्दा लगानीकर्ताले आफ्नो पोर्टफोलियोमा रहेको शेयर बेचेर नगद जुटाउने गर्छन्। तर शेयर बिक्री नगरी त्यही शेयरलाई धितो राखेर बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिन सकिने व्यवस्था पनि छ। यसलाई शेयर धितो कर्जा भनिन्छ।

मानौं, तपाईंसँग कुनै कम्पनीको १ हजार कित्ता शेयर छ र बजारमा त्यसको मूल्य प्रतिकित्ता ५०० रुपैयाँ छ। यसअनुसार तपाईंको शेयरको कुल बजार मूल्य ५ लाख रुपैयाँ भयो। अब तपाईंलाई तत्काल २ लाख रुपैयाँ आवश्यक पर्‍यो भने त्यसका लागि शेयर बेच्नैपर्छ भन्ने छैन। बैंकले स्वीकार गर्ने अवस्थामा त्यही शेयर धितो राखेर कर्जा लिन सकिन्छ।

तर ५ लाख रुपैयाँको शेयर धितो राख्दैमा बैंकले ५ लाख रुपैयाँ नै कर्जा दिँदैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले धितोमा राखिने शेयरको मूल्यांकन गर्छन् र त्यसको निश्चित अनुपातसम्म मात्र कर्जा उपलब्ध गराउँछन्। कति रकम कर्जा पाइन्छ भन्ने विषय शेयरको मूल्य, सम्बन्धित कम्पनी, बजारको अवस्था, नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्था तथा सम्बन्धित बैंकको कर्जा नीतिमा निर्भर हुन्छ।

यसरी शेयर धितो राख्दा उक्त शेयर बैंकलाई बिक्री गरिएको भने हुँदैन। शेयर लगानीकर्ताकै नाममा रहन्छ, तर कर्जा चुक्ता नभएसम्म त्यसमा बैंकको धितो अधिकार कायम हुन्छ। कर्जा तिरेपछि बैंकले धितो फुकुवा गरिदिन्छ।

शेयर धितो कर्जाको एउटा प्रमुख फाइदा भनेको तत्काल पैसाको आवश्यकता पर्दा आफूले लामो समयका लागि राखेको शेयर बेच्न नपर्नु हो। उदाहरणका लागि, कुनै लगानीकर्ताले प्रतिकित्ता २०० रुपैयाँमा किनेको शेयर अहिले ५०० रुपैयाँ पुगेको छ र भविष्यमा अझै बढ्ने अपेक्षा गरेको छ। यस्तो अवस्थामा केही समयका लागि पैसा आवश्यक पर्दा शेयर बेच्नुको सट्टा त्यसैलाई धितो राखेर कर्जा लिन सकिन्छ।

तर यसको जोखिम पनि शेयर बजारसँगै जोडिएको हुन्छ।

मानौं, कर्जा लिँदा धितोमा राखिएको शेयरको बजार मूल्य ५ लाख रुपैयाँ थियो। केही समयपछि बजार घटेर त्यसको मूल्य ३ लाख रुपैयाँमा झर्‍यो। शेयरको मूल्य घटे पनि बैंकबाट लिएको कर्जाको रकम भने घट्दैन। यसले कर्जाको तुलनामा धितोको मूल्य कम हुन जान्छ।

यस्तो अवस्थामा बैंकले ऋणीलाई थप शेयर वा अन्य स्वीकार्य धितो राख्न, अथवा कर्जाको केही रकम भुक्तानी गरेर आवश्यक अनुपात कायम गर्न आग्रह गर्न सक्छ। आवश्यक शर्त पूरा नभएमा सम्झौता तथा लागू व्यवस्थाअनुसार बैंकले धितोमा रहेको शेयर बिक्री गरेर कर्जा असुल गर्ने अवस्था समेत आउन सक्छ।

त्यसैले शेयर धितो कर्जा लिएपछि लगानीकर्ताले शेयरको मूल्य बढ्ने सम्भावना मात्रै हेरेर हुँदैन। बजार उल्लेख्य रूपमा घटेमा आफूले थप धितो उपलब्ध गराउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषय पनि पहिल्यै विचार गर्नुपर्छ।

अर्कोतर्फ शेयर नबेची राखेको फाइदा लिन खोज्दा कर्जाको लागत पनि बिर्सन मिल्दैन। बैंकबाट लिएको रकममा ब्याज तथा अन्य शुल्क तिर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले शेयरको मूल्य बढेर भएको लाभ र कर्जामा लागेको ब्याज तथा शुल्क दुवैको हिसाब गरेपछि मात्रै वास्तविक फाइदा कति भयो भन्ने थाहा हुन्छ।

अझ जोखिमपूर्ण अवस्था भने आफूसँग भएको शेयर धितो राखेर कर्जा लिने र त्यही रकम पुनः शेयर बजारमा लगानी गर्ने हो। बजार बढ्दा यसबाट लगानीको आकार र सम्भावित प्रतिफल दुवै बढ्न सक्छन्। तर बजार घट्यो भने पहिलेदेखि रहेको धितो शेयर र कर्जाबाट खरिद गरिएको शेयर दुवैको मूल्य घट्न सक्छ, जबकि बैंकको साँवा र ब्याज तिर्ने दायित्व कायमै रहन्छ।

यसकारण शेयर धितो कर्जालाई शेयर बेचेर पैसा निकाल्ने विकल्पका रूपमा मात्र बुझ्नुभन्दा आफूसँग भएको शेयरलाई सुरक्षण बनाएर बैंकबाट ऋण लिने व्यवस्थाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। सही रूपमा प्रयोग गर्दा यसले शेयर नबेची तत्काल आवश्यक नगद जुटाउन सहयोग गर्न सक्छ, तर बजार घटेको अवस्थामा यही कर्जाले लगानीकर्तामाथि थप आर्थिक दबाब पनि सिर्जना गर्न सक्छ।