शेयर बिक्री गरेपछि मोबाइल बैंकिङ खोल्दा धेरै लगानीकर्ता एकछिन अलमलमा पर्छन्। कारोबार प्रणालीमा देखिएको रकमभन्दा बैंक खातामा केही कम रकम आएको हुन्छ। नयाँ लगानीकर्तालाई त्यतिबेला लाग्न सक्छ—“मैले यति रुपैयाँको शेयर बेचेको थिएँ, खातामा चाहिँ कम किन आयो ?”

यही प्रश्नले धेरैलाई अन्योलमा पार्छ। कतिपयले ब्रोकरले बढी पैसा काट्यो कि भन्ने शंका गर्छन्। कतिपयले प्रणालीमा गल्ती भयो कि भनेर सोच्न थाल्छन्। तर शेयर बजारमा बिक्री रकम बैंक खातामा आउँदा कुल कारोबार रकम र वास्तविक प्राप्त हुने रकम एउटै हुँदैन।

बिक्री गर्दा देखिने रकम शेयरको कुल बिक्री मूल्य हो। तर खातामा जम्मा हुने रकम भने अन्तिम प्राप्ति हो। बीचमा बजार कारोबारसँग सम्बन्धित केही नियमित शुल्क र कर समायोजन हुन्छन्। यही कारणले कारोबार प्रणालीमा देखिएको रकम र बैंक खातामा आएको रकम फरक पर्न जान्छ।

शेयर बिक्री भएपछि कुल रकमबाट मुख्य रूपमा चार प्रकारका रकम कट्टा हुन सक्छन्—ब्रोकर कमिसन, धितोपत्र बोर्ड शुल्क, निक्षेप सदस्य शुल्क र नाफा भएको अवस्थामा पूँजीगत लाभकर। हाल इक्विटी शेयर कारोबारमा ब्रोकर कमिसन कारोबार रकमअनुसार ०.३६ प्रतिशतदेखि ०.२४ प्रतिशतसम्म लाग्ने प्रकाशित दरहरूमा देखिन्छ। ५० हजार रुपैयाँसम्मको कारोबारमा ०.३६ प्रतिशत, ५० हजार १ रुपैयाँदेखि ५ लाख रुपैयाँसम्म ०.३३ प्रतिशत, ५ लाख १ रुपैयाँदेखि २० लाख रुपैयाँसम्म ०.३१ प्रतिशत, २० लाख १ रुपैयाँदेखि १ करोड रुपैयाँसम्म ०.२७ प्रतिशत र १ करोड रुपैयाँभन्दा माथिको कारोबारमा ०.२४ प्रतिशत कमिसन लाग्ने दर प्रयोग गरिन्छ।

यसका साथै धितोपत्र बोर्ड शुल्क कारोबार रकमको ०.०१५ प्रतिशत लाग्छ। यो शुल्क शेयर किन्ने र बेच्ने दुवै कारोबारमा लाग्छ। निक्षेप सदस्य शुल्क सामान्यतया प्रति कम्पनी प्रति कारोबार दिन २५ रुपैयाँ लाग्छ। विभिन्न ब्रोकर तथा लगानीसम्बन्धी शुल्क विवरणमा धितोपत्र बोर्ड शुल्क ०.०१५ प्रतिशत र निक्षेप सदस्य शुल्क २५ रुपैयाँ उल्लेख गरिएको छ।

सबैभन्दा धेरै फरक पार्ने रकम भने पूँजीगत लाभकर हुन सक्छ। यदि शेयर नाफामा बेचेको हो भने नाफा रकममा कर लाग्छ। व्यक्तिगत लगानीकर्ताले एक वर्षभन्दा कम समय होल्ड गरेको शेयर नाफामा बेच्दा ७.५ प्रतिशत र एक वर्षभन्दा बढी होल्ड गरेको शेयर नाफामा बेच्दा ५ प्रतिशत पूँजीगत लाभकर लाग्ने दर प्रकाशित शुल्क विवरणमा उल्लेख छ। संस्थागत लगानीकर्ताको हकमा यस्तो कर १० प्रतिशत हुन्छ।

अब एउटा सजिलो उदाहरणबाट बुझौँ। मानौँ तपाईंले कुनै कम्पनीको १०० कित्ता शेयर प्रतिकित्ता ५०० रुपैयाँमा बेच्नुभयो। कुल बिक्री रकम ५०,००० रुपैयाँ भयो। यदि त्यो शेयरको औसत खरिद लागत प्रतिकित्ता ४०० रुपैयाँ थियो भने तपाईंको कुल लागत ४०,००० रुपैयाँ हुन्छ। यसरी हेर्दा कुल नाफा १०,००० रुपैयाँ भयो।

यदि यो शेयर एक वर्षभन्दा कम समय होल्ड गरिएको थियो भने १०,००० रुपैयाँ नाफामा ७.५ प्रतिशत पूँजीगत लाभकर लाग्छ। यसको अर्थ ७५० रुपैयाँ कर कट्टा हुन्छ। त्यसबाहेक ५०,००० रुपैयाँ कारोबारमा ०.३६ प्रतिशत ब्रोकर कमिसन लाग्दा करिब १८० रुपैयाँ कट्टा हुन्छ। धितोपत्र बोर्ड शुल्क ०.०१५ प्रतिशतका दरले ७ रुपैयाँ ५० पैसा हुन्छ। निक्षेप सदस्य शुल्क २५ रुपैयाँ लाग्छ। यसरी ५०,००० रुपैयाँको बिक्रीमा खातामा पूरा ५०,००० रुपैयाँ आउँदैन।

यदि यही शेयर एक वर्षभन्दा बढी समय होल्ड गरिएको थियो भने पूँजीगत लाभकर ७.५ प्रतिशत होइन, ५ प्रतिशत मात्र लाग्थ्यो। त्यस अवस्थामा १०,००० रुपैयाँ नाफामा कर ५०० रुपैयाँ मात्रै हुने थियो। कर कम लाग्ने भएकाले खातामा आउने रकम केही बढी हुन्थ्यो।

यदि शेयर घाटामा बेचिएको छ भने पूँजीगत लाभकर लाग्दैन, किनकि पूँजीगत लाभकर नाफामा मात्र लाग्छ। तर घाटामा बेच्दा पनि ब्रोकर कमिसन, धितोपत्र बोर्ड शुल्क र निक्षेप सदस्य शुल्क भने लाग्छ। त्यसैले घाटामा बेचेको शेयरबाट पनि कुल बिक्री रकम पूरा बैंक खातामा आउँदैन।

औसत खरिद लागत पनि यसमा महत्वपूर्ण हुन्छ। एउटै कम्पनीको शेयर फरक–फरक समयमा फरक मूल्यमा किनेको छ भने नाफा वा घाटा औसत लागतका आधारमा गणना हुन्छ। औसत लागत उच्च छ भने नाफा कम देखिन्छ र कर पनि कम हुन सक्छ। औसत लागत कम छ भने नाफा बढी देखिन्छ र कर पनि बढी लाग्न सक्छ।

त्यसैले शेयर बेचेको भन्दा खातामा कम पैसा आउनुको कारण कुनै रहस्य होइन। कारोबार प्रणालीमा सुरुमा देखिने रकम कुल बिक्री रकम हो, तर बैंक खातामा जम्मा हुने रकम भने ब्रोकर कमिसन, धितोपत्र बोर्ड शुल्क, निक्षेप सदस्य शुल्क र नाफामा लाग्ने पूँजीगत लाभकर कटेपछि बाँकी रहेको वास्तविक रकम हो।