श्रीमान् अध्यक्ष, श्रीमान् महासचिव, महामहिमहरु, विशिष्ट प्रतिनिधिमण्डल। महिला तथा सज्जनवृन्द, म यहाँहरुसामु नेपालबाट आएको छु, हिमालयमा अवस्थित एउटा दूरको देश, जसले मानवताका लागि एक नजिकको चेतावनी बोकेको छ। म चाहन्थेँ कि आज यहाँ उभिएर विकास, लोकतन्त्र, शान्ति र एउटा युवा राष्ट्रको आशाका बारेमा मात्र बोल्न सकूँ। तर त्यसको साटो मैले मृत्यु र अकल्पनीय विनाशका बारेमा बोल्नुपरेको छ। ती परिवारका बारेमा बोल्नुपरेको छ जो आफ्ना प्रियजनको पर्खाइमा छन्, जो अब कहिल्यै घर फर्कने छैनन्। ती समुदायका बारेमा बोल्नुपरेको छ जो माटो, ढुंगा र पानीमा मानिसका शरीरहरू खोजिरहेका छन्, जुन सायद कहिल्यै फेला पर्ने छैनन्। केही मिनेटमै बगेर गएका पुल, सडक, विद्यालय, घर र जीविकोपार्जनका बारेमा बोल्नुपरेको छ। दिगो विकासका लक्ष्यहरू हासिल गर्नेतर्फ स्थिर प्रगति गरिरहेको एउटा देशका बारेमा बोल्नुपरेको छ, जसको त्यो यात्रामा अवरोध आएको छ।

चार साताअघि, विश्वले नेपालका हिमाली समुदायहरूलाई बगाएको विनाशकारी बाढीको स्तब्ध पार्ने दृश्य देख्यो, जसको भयानक रूपलाई धेरैले ‘हिमाली सुनामी’ नाम दिए। भोटेकोशी–त्रिशूली विपद् एउटा स्थानीय दुःखान्त मात्र थिएन। यो विश्वका लागि एउटा चेतावनी थियो, र म आज तपाईंहरूलाई सोध्छु, के तपाईंहरूले साँच्चै त्यो चेतावनी सुन्नुभएको छ? करिब तीन वर्षअघि, हाम्रो सगरमाथाको छायामा उभिएर संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिवले मानवतालाई जलवायु विपद्को पागलपन र आसन्न खतराका बारेमा चेतावनी दिनुभएको थियो। विश्वको छानाबाट आएको त्यो चित्कार पर्याप्त ठूलो स्वरमा सुनिएन। हामी नेपालमा भएकाहरूले त्यसलाई सुन्यौं, हाम्रा समुदायहरूले सुने, विश्वभरका वैज्ञानिकहरूले सुने, उनीहरूले प्रमाणसहित त्यसलाई दोहोर्याए। तर हामी, राजनीतिक नेताहरूले, ती चेतावनीहरूलाई संकटापन्न मानिसहरूलाई आवश्यक पर्ने गति र मात्रामा कार्यमा रूपान्तरण गर्न बेवास्ता गर्यौं।

गत महिना हामीले यसको दुःखद परिणाम देख्यौं। एक तातो हुँदै गइरहेको जलवायु जसले कमजोर हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीलाई अस्थिर बनाइरहेको छ, पग्लिरहेको पर्माफ्रोस्ट जसले हिमनदी मुनिका हिमाल र भिरालो जमिनलाई फुटाइरहेको छ, र बरफ तथा चट्टान खस्ने, बाढी, पहिरो र अन्य श्रृंखलाबद्ध खतराहरू बढाइरहेको छ। यसको परिणामस्वरूप आएको विनाशले नेपाल–चीन सीमाका दुवै तर्फ ठूलो क्षति पुर्यायो। त्यो बाढी तल्लो तट हुँदै भारतसम्म पुग्यो। यसले हामीलाई एउटा आधारभूत कुरा बताउँछ। जलवायु परिवर्तनले सीमा चिन्दैन, हिमनदी र बाढीहरू राहदानीमा छाप लगाएर यात्रा गर्दैनन्।

महामहिमहरु, म यहाँ गुनासो गर्न आएको होइन, बरु केही सुझावहरू राख्न आएको हुँ। पहिलो, म त्यो प्रलयपछि हाम्रो सहयोगका लागि आउने सबैप्रति नेपालको गहिरो कृतज्ञता व्यक्त गर्न चाहन्छु। हाम्रा नजिकका छिमेकीहरू, भारत र चीनले तत्काल र उदार सहयोग प्रस्ताव गरे। अन्य मित्र राष्ट्रहरू, संयुक्त राष्ट्र संघ प्रणाली, मानवीय एजेन्सीहरू, परोपकारी संस्थाहरू र विश्वभरका मानिसहरू नेपालको साथमा उभिए। ती सबैलाई, म नेपालका कृतज्ञ जनताका तर्फबाट धन्यवाद भन्न चाहन्छु।

नेपालले अहिले पुनर्लाभ र पुनर्निर्माणको विशाल कार्यको सामना गरिरहेको छ। कम्तीमा १४०० जनाको मृत्यु र ६००० भन्दा बढी मानिस अझै बेपत्ता भएको अवस्थामा, एक द्रुत मूल्याङ्कनले भौतिक पुनर्लाभका लागि कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १०% आवश्यक पर्ने देखाएको छ। सन् २०१५ को गोरखा भूकम्प पछिको पुनर्निर्माणमा जस्तै, हामी तपाईंहरूको ऐक्यबद्धता र सहयोगको अपेक्षा गर्दछौं। तर हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि यो विपद् नेपालभन्दा बाहिर किन महत्त्वपूर्ण छ। विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको योगदान ०.१% भन्दा कम छ। यो संकट हामीले सिर्जना गरेका होइनौं। तैपनि हामीले यसको ठूलो मूल्य चुकाइरहेका छौं। हाम्रा हिमनदीहरू पछि हटिरहेका छन्, हाम्रा हिमाली भिरालाहरू अस्थिर बनिरहेका छन्, हाम्रा नदीहरू कम अनुमानयोग्य बनिरहेका छन् र हरेक ठूलो विपद्ले वर्षौँको विकासलाई मेटिदिने खतरा बढाएको छ।

नेपालका लागि जलवायु विपद् केवल मानवीय घटना मात्र होइन, बरु एउटा विकास संकट हो। यसले सडक, पुल, विद्यालय, घर, खेत र जीविकोपार्जनलाई नष्ट गर्छ। यसले हाम्रो भविष्यलाई उर्जा दिन आवश्यक पर्ने स्वच्छ ऊर्जा पूर्वाधारलाई नष्ट गर्छ। र यसले एउटा गरिब देशलाई आफूले नगरेको क्षतिको मर्मत गर्न ऋण लिन बाध्य पार्छ। तर हामी यहाँ कुनै देश वा महादेशलाई दोष दिन आएका होइनौं। हामी यहाँ जलवायु परिवर्तनलाई अर्को भूराजनीतिक युद्धमैदान बनाउन आएका होइनौं। हामी यहाँ सबैलाई साझा जिम्मेवारी र ऐक्यबद्धताप्रति पुनः प्रतिबद्ध हुन आग्रह गर्न आएका हौं।

संयुक्त राष्ट्र संघीय जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी महासन्धिमार्फत, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले साझा तर विभेदित जिम्मेवारी र आ–आफ्नो क्षमताको सिद्धान्तमा सहमति जनाइसकेको छ। जसले ऐतिहासिक रूपमा समस्यामा बढी योगदान पुर्याएका छन् र जससँग प्रतिक्रिया जनाउने क्षमता बढी छ, उनीहरूले बढी गर्नुपर्छ। जलवायु न्याय संयुक्त राष्ट्र संघको दस्तावेजमा एउटा सुन्दर वाक्यांश मात्र रहन सक्दैन। हाम्रो देशका जनतालाई उनीहरूको विगतलाई निरन्तर पुनर्निर्माण गर्नुको सट्टा उनीहरूको भविष्य निर्माण गर्न अनुमति दिइनुपर्छ।

महामहिमहरु, हिन्दू कुश हिमालय करिब २ अर्ब मानिसको घर हो। यी हिमालहरूले नेपालभन्दा धेरै परसम्मको जनसंख्यालाई पानी, पारिस्थितिक प्रणाली, कृषि र जीविकोपार्जन प्रदान गर्छन्। हिमालय यस ग्रहको किनारा होइन, यो ग्रहको जीवन समर्थन प्रणालीको एक हिस्सा हो। त्यसैले, तत्काल पहिलो कदमको रूपमा, हामी नेपाल, भारत र चीनको नेतृत्वमा ‘हिमालय जलवायु उत्थानशीलता संयन्त्र’ स्थापना गर्ने प्रस्ताव गर्दछौं। यो संयन्त्रमार्फत… यो संयन्त्रमार्फत हामी भूउपग्रह डेटा र विशेषज्ञता साझा गरौं। हामी खतरनाक हिमतालहरूको अनुगमन गरौं। हामी संयुक्त पूर्व चेतावनी प्रणालीलाई सुदृढ गरौं, र जब विपद् आउँछ, हामी सीमापार सहयोगको समन्वय गरौं। हिमालयलाई खण्डित जानकारीको सीमान्तको सट्टा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको प्रयोगशाला बन्न दिउँ।

एउटा अति कम विकसित देशका लागि उल्लेखनीय कुरा, नेपालले आफ्नो पारिस्थितिक हिस्साभन्दा बढी विश्वव्यापी भूमिका निभाइरहेको छ। हामीले हाम्रो भूभागको झण्डै आधा हिस्सामा वन क्षेत्र पुनर्स्थापित गरेका छौं। हामीले हाम्रा सबै स्वच्छ ऊर्जा आवश्यकताहरू पूरा गर्न र विदेशमा रहेका फोहोर स्रोतहरूलाई विस्थापित गर्न पर्याप्त गतिमा जलविद्युत जडान गरिरहेका छौं। हामी युरोपका केही भागहरूसँग मेल खाने गरी विद्युतीय गतिशीलतालाई बढावा दिइरहेका छौं। हामीले स्थानीय स्तरमा जलवायु अनुकूलनलाई सुदृढ गर्दैछौं र जलवायु विपद्को बढ्दो तीव्रता र आवृत्तिको सामना गर्न हामी थप काम गर्नेछौं। तर विश्वव्यापी सुशासनको विफलताले अझ खराब बनाएको संकटविरुद्ध नेपाल एक्लैले उत्थानशीलता निर्माण गर्न सक्दैन।

त्यसैले… त्यसैले यो सभाले यी छवटा शब्दहरूलाई ध्यान दिनुपर्छ: राहत (Relief), पुनर्स्थापना (Rehabilitation), पुनर्निर्माण (Reconstruction), र साथै, जिम्मेवारी (Responsibility), क्षतिपूर्ति (Reparation), उत्थानशीलता (Resilience)। पहिलो तीनवटा कुरा हामीलाई विपद्पछि आवश्यक पर्छ। पछिल्ला तीनवटा कुरा विपद्लाई स्थायी अवस्था बन्न नदिन आवश्यक छ। जब जलवायुले निम्त्याएको विपद्ले एउटा गरिब देशको पूर्वाधारलाई नष्ट गर्छ, त्यसको जवाफ अर्को ठूलो ऋण वा साना अनुदानहरूको प्याचवर्क मात्र हुन सक्दैन। हामीलाई पर्याप्त अनुदानमा आधारित सहयोग चाहिन्छ। हामीलाई विश्वबाट पर्याप्त अनुदानमा आधारित सहयोग चाहिन्छ। नोक्सानी र क्षति कोष, विश्वव्यापी वातावरण सुविधा र अन्य वित्तीय संयन्त्रहरू अत्यन्तै अपर्याप्त छन्। जलवायु वित्त अर्को कर्मचारीतन्त्रको भूलभुलैया बन्नुहुँदैन, जहाँ कमजोर देशहरूले सहयोग आवश्यक परेको बेला वर्षौं बिताउनुपरोस्। जब घर जलिरहेको हुन्छ, हामी परिवारलाई ५० वटा फारम भर्न भन्दैनौं, हामी काम गर्छौं। जलवायु न्यायको अर्थ यही हुनुपर्छ।

महामहिमहरु, यसले मलाई एउटा ठूलो प्रश्नतर्फ डोर्याउँछ, तपाईंहरू कस्तो प्रकारको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था चाहनुहुन्छ? संयुक्त राष्ट्र संघ भयानक विश्वयुद्धको मानवीय अनुभवबाट जन्मिएको हो। यसको वाचा यो थियो कि सार्वभौमिकताले अर्थ राख्छ, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले अर्थ राख्छ, हरेक मानवको सम्मानले अर्थ राख्छ, र कमजोरले शक्तिशालीले जे निर्णय गर्छ त्यही मात्र स्वीकार्नुपर्ने छैन। आज, त्यो अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली तनावमा छ। धेरैजसो सैन्य र आर्थिक शक्तिले कसको आवाज सुनिन्छ भन्ने निर्धारण गर्दछ। नेपाल विश्वास गर्छ कि हामीलाई धेरै निष्पक्ष विश्वव्यापी आर्थिक व्यवस्था चाहिन्छ।

सन् १९९४ मा, युएनडीपीको मानव विकास प्रतिवेदनले मानव असुरक्षाको अवधारणा ल्याएको थियो। यसले सुरक्षालाई क्षेत्रसँग नभई मानिससँग र हतियारसँग नभई विकाससँग जोडेको थियो। यसले डर र अभावबाट मुक्ति सुरक्षित गर्न शान्ति लाभांशको आह्वान गरेको थियो। यसै वर्षको मार्चमा हाम्रो इतिहासकै सबैभन्दा निष्पक्ष र शान्तिपूर्ण चुनावमार्फत निर्वाचित नेपालको नयाँ बहुमतको सरकारले त्यसयता धेरै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिकूलताहरूको सामना गर्नुपरेको छ। मनसुनमा नेपालका एक गरिब किसान बीउ छर्न जाँदा, मल समयमै पुगेन। जब हामी नयाँ राजमार्ग बनाउन चाहन्थ्यौं, त्यहाँ अलकत्रा थिएन। जब एउटा परिवार बेलुकाको खाना खान बस्यो, त्यहाँ खाना पकाउने ग्यासको अभाव थियो।

एकातिर, पग्लिरहेका हिमनदीहरू र असफल फसलदेखि बिनाचेतावनी आउने बाढीसम्म छन्, अर्कोतिर, एउटा विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृंखलाले गरिब मानिसहरूलाई कारणभन्दा बाहिरका कुराहरूका लागि सजाय दिन्छ। अन्तरमहाद्वीपीय मिसाइलहरू समयमै आइपुग्छन्, राइफल र गोलाबारुदहरू सीमा पार गर्छन्, हरेक अवरोध पार गर्छन्, प्रत्येक म्याद पूरा गर्छन्, तर नेपालको एउटा किसानले आवश्यक परेको बेला बजार मूल्यमा मल वा इन्धन खरिद गर्न सक्दैन। हामीले एउटा यस्तो विश्व बनाएका छौं जसमा युद्धका लागि त्रुटिरहित र खानाका लागि टुटेको रसद प्रणाली छ। र यो नेपालको निजी दुर्भाग्य होइन। बंगलादेशलाई सोध्नुहोस्, भुटानलाई सोध्नुहोस्, भारतलाई सोध्नुहोस्, माल्दिभ्सलाई सोध्नुहोस्, पाकिस्तानलाई सोध्नुहोस्, श्रीलंकालाई सोध्नुहोस्, हाम्रो क्षेत्रको कुनै पनि अन्य देशलाई सोध्नुहोस् र तपाईंले यही कथा सुन्नुहुनेछ। हामीले नतताएको जलवायुको मारमा परेका छौं, र फेरि हामीले सुरु नगरेको युद्धको मारमा परेका छौं। यसले हामीलाई बताउँछ कि विश्वव्यापी सहयोगमा आँखाले देखेभन्दा धेरै कुरा टुटेको छ।

महामहिमहरु, मलाई भनिएको छ कि म यस वर्ष यो सभालाई सम्बोधन गर्ने सबैभन्दा कान्छो सरकार प्रमुख हुँ। म यहाँ त्यसलाई एउटा कथा बनाउन आएको होइन। म यो सुनिश्चित गर्न आएको हुँ कि यस मञ्चबाट अरू जेसुकै भनिए पनि, एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा भनियोस्, मूल्य तिर्न इच्छुक देशले किन्न पाउनुपर्छ र ७२ घण्टाभित्र जहाँ पनि हतियार पुर्याउन सक्ने विश्वसँग किसानलाई मर्यादित जीविकोपार्जनको साधनबिना छोड्ने कुनै बहाना छैन। त्यसैले हामी बहुपक्षीयतामा विश्वास गर्छौं। त्यसैले हामीलाई संयुक्त राष्ट्र संघ चाहिन्छ, जसमा साना र गरिब देशको उपस्थिति महसुस हुन्छ र हामी परिणामहरूतर्फ सँगै काम गर्न सक्छौं।

त्यसैले जलवायु न्याय भनेको पैसाको बारेमा मात्र होइन। यो वितरणात्मक न्यायको बारेमा हो, कसले लागत व्यहोर्छ भन्ने बारेमा हो, यो प्रक्रियागत न्यायको बारेमा हो, कसको आवाज सुनिन्छ भन्ने बारेमा हो। यो हिमाली समुदाय, साना टापु राष्ट्रहरू, भूपरिवेष्ठित र अति कम विकसित देशहरू र अझै नजन्मेका पुस्ताको भविष्य समान रूपमा गणना हुन्छ कि हुँदैन भन्ने बारेमा हो। भोलिदेखि संयुक्त राष्ट्र संघमै हुने ‘सगरमाथादेखि समुद्रसम्म’ साइड इभेन्टबाट नेपाल यस कुराकानीलाई नेतृत्व गर्न सहयोग गर्न तयार छ।

श्रीमान् अध्यक्ष र महामहिमहरु, हामी यो साधारण सभामा गहिरो विश्वव्यापी अनिश्चितताको क्षणमा छौं। र नयाँ पुस्ताको आकाङ्क्षालाई प्रतिबिम्बित गर्ने नवीकरण गरिएको लोकतान्त्रिक जनादेशको साथ, हाम्रा युवाहरूले इमानदारी र जवाफदेहिताको राजनीतिको माग गरेका छन्। पुस्तान्तरण केवल एउटा राष्ट्रिय कथा होइन। यो द्वन्द्व, असमानता र अवसरको अभाव विरुद्धको विश्वव्यापी जागरणको हिस्सा हो। मेरो सरकारको प्रतिबद्धता स्पष्ट छ, एउटा यस्तो राज्य निर्माण गर्नु जसले मर्यादित रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा र प्रत्येक नेपालीलाई स्वदेशमै फस्टाउने उचित अवसर प्रदान गर्दछ।

नेपालको बाढीले बढ्दो चरम जलवायुबाट आकार लिने भविष्यको संकेत गर्छ। हाम्रा आधारभूत रेखाहरू अब सान्दर्भिक छैनन्। र हामीले तदर्थ प्रतिक्रियाहरूबाट पूर्वतयारीको संस्कृतिमा सर्नुपर्छ। हामी उत्थानशीलतामा लगानी गरौं र बीमा र नवीनतामा लगानी गरौं। हामी बलियो पूर्वाधार र संस्थाहरू निर्माण गरौं। हामी जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता कम गरौं। हामी यस्तो प्रणाली निर्माण गरौं जसले चेतावनी दिन्छ, सतर्क गराउँछ र जीवन बचाउँछ। सबैभन्दा कमजोरलाई सबैभन्दा कम शक्ति दिने व्यवस्थामा सुधार गरौं। र जब विश्वको छानाबाट अर्को चेतावनी आउँछ, हामी त्यसलाई सुन्न र कार्य गर्न तयार हौं।

भगवान पशुपतिनाथले विश्वको कल्याण गरुन्, यो विश्व… यो विश्व बुद्धले देखाएको बाटोमा हिँड्न सकोस्, धेरै धेरै धन्यवाद, नमस्ते।