नेप्से सूचक बढ्यो भन्ने समाचार देखेपछि धेरै लगानीकर्ताले आफ्नो पोर्टफोलियो पनि बढेको हुनुपर्छ भन्ने अपेक्षा गर्छन्। तर व्यवहारमा कहिलेकाहीँ नेप्से हरियो देखिन्छ, बजारमा कारोबार रकम पनि राम्रै देखिन्छ, तर आफूले किनेको शेयर भने रातोमै हुन्छ। यो अवस्था अस्वाभाविक होइन। यसको मुख्य कारण नेप्से सूचक र व्यक्तिगत कम्पनीको शेयर मूल्य एउटै कुरा नभएकाले हो।

नेप्से सूचकले बजारको समग्र दिशा देखाउँछ। यसले सबै सूचीकृत कम्पनीको मूल्य चाललाई एउटा औसत संकेतका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर तपाईंले किनेको शेयर कुनै एक कम्पनीको शेयर हो। त्यसैले समग्र बजार बढ्दा पनि तपाईंको कम्पनीमा बिक्री चाप बढी छ, कम्पनीको खबर कमजोर छ, क्षेत्रगत आकर्षण घटेको छ वा लगानीकर्ताको माग कम छ भने त्यो शेयर घट्न सक्छ। नेप्से बढ्नु भनेको बजारका सबै शेयर बढे भन्ने होइन।

नेपालको शेयर बजारमा बैंक, विकास बैंक, फाइनान्स, जलविद्युत्, बीमा, होटल, उत्पादन, लगानी लगायत विभिन्न समूहका कम्पनीहरू कारोबार हुन्छन्। दैनिक बजार तथ्यांक हेर्दा पनि सबै समूह एउटै दिशामा नचल्ने देखिन्छ। उदाहरणका लागि कुनै दिन बैंकिङ समूह सामान्य बढ्न सक्छ, तर हाइड्रोपावर, फाइनान्स वा होटल समूह घट्न सक्छ।

यसको एउटा सजिलो उदाहरण यस्तो छ। मानौँ नेप्से बढाउन ठूलो भूमिका खेल्ने केही ठूला कम्पनीहरू आज बढे। ती कम्पनीहरूको बजार पूँजीकरण ठूलो भएकाले तिनको मूल्य वृद्धिले नेप्से सूचकलाई माथि तान्न सक्छ। तर साना वा मध्यम आकारका धेरै कम्पनीहरू त्यही दिन घटिरहेका हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा नेप्से बढेको देखिए पनि धेरै लगानीकर्ताको व्यक्तिगत पोर्टफोलियो घटेको हुन सक्छ।

नेप्से सूचक बजार पूँजीकरणको प्रभावसँग जोडिएको सूचक हो। अर्थात् ठूला कम्पनीको मूल्य परिवर्तनले सूचकमा तुलनात्मक रूपमा बढी असर पार्न सक्छ। त्यसैले दुई–चार ठूला कम्पनीमा राम्रो वृद्धि आयो भने समग्र सूचक हरियो देखिन सक्छ। तर त्यसको अर्थ सबै कम्पनीमा खरिद चाप आएको छ भन्ने होइन। यही कारणले नेप्से बढेको दिन पनि तपाईंको सानो पूँजीकरण भएको, कम कारोबार हुने वा कमजोर माग भएको शेयर घट्न सक्छ।

अर्को कारण क्षेत्रगत घुमाइ हो, जसलाई बजार भाषामा “सेक्टर रोटेसन” भनिन्छ। कहिले लगानीकर्ताको ध्यान बैंकिङतर्फ जान्छ, कहिले बीमा, कहिले जलविद्युत्, कहिले फाइनान्स वा उत्पादन समूहमा। जब बजारको पैसा एउटा समूहबाट अर्को समूहमा सर्छ, नेप्से सूचक बढिरहे पनि केही क्षेत्रका शेयर घट्न सक्छन्। उदाहरणका लागि आज लगानीकर्ताले हाइड्रोपावर बेचेर बैंकिङ शेयर किन्न थाले भने बैंकिङ समूह बढ्न सक्छ, तर हाइड्रोपावर घट्न सक्छ।

कम्पनी विशेष समाचारले पनि ठूलो असर गर्छ। कुनै कम्पनीको नाफा घट्यो, लाभांश अपेक्षाभन्दा कम आयो, खराब कर्जा बढ्यो, आयोजना ढिला भयो, हकप्रद वा बोनसको अपेक्षा पूरा भएन, व्यवस्थापन विवादमा आयो वा नियामकीय कारबाहीको चर्चा भयो भने त्यो कम्पनीको शेयर घट्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नेप्से समग्र रूपमा बढे पनि उक्त कम्पनीका लगानीकर्ताले घाटा देख्न सक्छन्।

कहिलेकाहीँ शेयर पहिले नै धेरै बढिसकेको हुन्छ। बजारमा हल्ला, अपेक्षा वा समूहगत आकर्षणका कारण कुनै शेयर छोटो समयमा धेरै बढेपछि लगानीकर्ताले नाफा बुक गर्न थाल्छन्। नाफा बुकिङ सुरु हुँदा नेप्से बढिरहेको दिन पनि त्यो शेयर घट्न सक्छ। यसलाई बजारको सामान्य प्रक्रिया मानिन्छ। मूल्य सधैं एउटै दिशामा जाँदैन; बढेपछि करेक्सन आउन सक्छ।

कम कारोबार हुने शेयरमा यो समस्या अझ बढी देखिन्छ। यदि कुनै कम्पनीको शेयरमा खरिदकर्ता कम छन् र केही लगानीकर्ताले बिक्री आदेश राखे भने मूल्य छिटो घट्न सक्छ। यस्तो शेयरमा नेप्सेको समग्र दिशा भन्दा पनि माग र आपूर्तिको तत्कालीन अवस्थाले मूल्य निर्धारण गर्छ। त्यसैले तरलता कम भएका कम्पनीमा नेप्से बढे पनि मूल्य स्थिर वा घट्दो रहन सक्छ।

लगानीकर्ताले बुझ्नुपर्ने अर्को कुरा के हो भने नेप्से सूचक बजारको “औसत तापक्रम” जस्तै हो। शरीरको तापक्रम सामान्य छ भन्दैमा हातमा चोट छैन भन्न मिल्दैन। त्यसैगरी नेप्से बढ्यो भन्दैमा तपाईंले किनेको कम्पनी स्वस्थ छ भन्ने प्रमाण हुँदैन। प्रत्येक कम्पनीको आफ्नै वित्तीय अवस्था, माग–आपूर्ति, मूल्यांकन, जोखिम र लगानीकर्ताको विश्वास हुन्छ।

त्यसैले नेप्से बढेको देखेर मात्रै शेयर किन्नु सुरक्षित रणनीति होइन। शेयर किन्दा कम्पनीको नाफा, प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ, पीई रेसियो, लाभांश क्षमता, ऋणको अवस्था, क्षेत्रगत सम्भावना र व्यवस्थापनको विश्वसनीयता हेर्नुपर्छ। बजार हरियो भएको दिन पनि कमजोर कम्पनी महँगो मूल्यमा किन्दा घाटा हुन सक्छ।

अन्तमा, नेप्से बढ्दा तपाईंको शेयर घट्नु सधैं गलत संकेत होइन, तर त्यसको कारण बुझ्नु आवश्यक छ। यदि कम्पनीको आधारभूत अवस्था राम्रो छ, मूल्य उचित छ र गिरावट अस्थायी नाफा बुकिङका कारण आएको हो भने दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि त्यो सामान्य उतारचढाव हुन सक्छ। तर कम्पनीको नाफा, सुशासन वा व्यवसाय नै कमजोर हुँदै गएको छ भने नेप्से बढे पनि त्यस्तो शेयरमा जोखिम रहिरहन्छ।

नेप्से बढ्नु बजारको समग्र संकेत हो, तपाईंको शेयर बढ्ने ग्यारेन्टी होइन। सफल लगानीकर्ताले सूचक मात्र होइन, आफूले किनेको कम्पनी, त्यसको क्षेत्र, मूल्यांकन र जोखिमलाई अलग–अलग रूपमा अध्ययन गर्छन्। बजार हरियो देखियो भन्दैमा सबै शेयर राम्रो हुँदैनन्, र बजार रातो देखियो भन्दैमा सबै अवसर सकिएका हुँदैनन्।