नेपालको शेयर बजारमा प्रवेश गर्ने लगानीकर्ताको संख्या दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ।

तर बजारमा प्रयोग हुने प्राविधिक शब्दहरूको गहिरो बुझाइ बिना गरिएको लगानीले अपेक्षित परिणाम नदिन सक्छ। सही निर्णयका लागि केवल नाम थाहा हुनु पर्याप्त हुँदैन, त्यसको प्रयोग, प्रभाव, जोखिम र अवसरसमेत बुझ्न आवश्यक हुन्छ। त्यसैले यहाँ नेपालमा प्रचलित प्रमुख शेयर बजारसम्बन्धी शब्दहरूलाई अझ विस्तृत र व्यवहारिक रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

१. IPO (आईपीओ)
आईपीओ भन्नाले कुनै कम्पनीले पहिलो पटक सर्वसाधारणलाई आफ्नो स्वामित्वको अंश बिक्री गर्नु हो। यसअघि कम्पनी निजी स्वामित्वमा हुन्छ भने आईपीओपछि सार्वजनिक कम्पनी बन्छ। नेपालमा आईपीओ प्रायः नियामक निकायको स्वीकृति, वित्तीय विवरणको परीक्षण र क्रेडिट मूल्याङ्कनपछि मात्र जारी गरिन्छ। आईपीओमा लगानी गर्दा कम्पनीको व्यवसाय, आम्दानी क्षमता, व्यवस्थापनको विश्वसनीयता, र क्षेत्रगत सम्भावना अध्ययन गर्नुपर्छ। धेरैजसो अवस्थामा आईपीओ न्यून मूल्यमा जारी हुने भएकाले सूचीकरणपछि मूल्य बढ्ने सम्भावना रहन्छ, तर यो सधैं निश्चित हुँदैन।

२. FPO (एफपीओ)
एफपीओ भनेको पहिले नै सूचीकृत कम्पनीले थप पूँजी जुटाउन पुनः सर्वसाधारणलाई शेयर बिक्री गर्नु हो। कम्पनीले विस्तार योजना, ऋण घटाउने, वा नयाँ परियोजनामा लगानी गर्न एफपीओ ल्याउँछ। एफपीओ प्रायः बजार मूल्य नजिक वा प्रिमियममा जारी हुन सक्छ, त्यसैले लगानीकर्ताले कम्पनीको वर्तमान वित्तीय अवस्था र भविष्यको योजना मूल्याङ्कन गरेर निर्णय लिनुपर्छ।

३. Right Share (राइट शेयर)
राइट शेयर विद्यमान शेयरधनीलाई प्राथमिक अधिकार दिई थप शेयर खरिद गर्ने अवसर हो। यसले कम्पनीलाई पूँजी बढाउन सहयोग गर्छ भने पुराना लगानीकर्तालाई आफ्नो स्वामित्व अनुपात घट्न नदिने मौका दिन्छ। यदि लगानीकर्ताले राइट शेयर नकिनेमा उसको स्वामित्व प्रतिशत घट्न सक्छ। त्यसैले राइट आउँदा कम्पनीको प्रदर्शन र मूल्य तुलना गरेर निर्णय गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

४. Bonus Share (बोनस शेयर)
बोनस शेयर कम्पनीले सञ्चित नाफाबाट नगद वितरण नगरी शेयरको रूपमा दिने प्रतिफल हो। यसले लगानीकर्ताको शेयर संख्या बढाउँछ तर कुल सम्पत्तिमा तत्काल वृद्धि हुँदैन, किनकि बजार मूल्य प्रायः समायोजन हुन्छ। बोनस घोषणा प्रायः कम्पनीको स्थिर आम्दानी र सुदृढ वित्तीय अवस्थाको संकेत मानिन्छ।

५. Dividend (लाभांश)
लाभांश भनेको कम्पनीले कमाएको नाफाबाट शेयरधनीलाई वितरण गर्ने प्रतिफल हो। यो नगद, बोनस वा दुवै रूपमा हुन सक्छ। नियमित र स्थिर लाभांश दिने कम्पनीहरूलाई दीर्घकालीन लगानीका लागि उपयुक्त मानिन्छ। तर अत्यधिक लाभांश वितरण गर्दा कम्पनीको पुनः लगानी क्षमता घट्न सक्ने भएकाले सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

६. Debenture (डिबेन्चर)
डिबेन्चर कम्पनीले निश्चित ब्याजदरमा जारी गर्ने ऋणपत्र हो। लगानीकर्ताले कम्पनीलाई ऋण दिन्छ र निश्चित अवधिसम्म निश्चित ब्याज प्राप्त गर्छ। शेयरको तुलनामा डिबेन्चर कम जोखिमयुक्त हुन्छ, किनकि यसमा आम्दानी स्थिर हुन्छ। तर कम्पनीको वित्तीय अवस्था कमजोर भएमा जोखिम रहन सक्छ, त्यसैले क्रेडिट रेटिङ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

७. Bond (बण्ड)
बण्ड प्रायः सरकार वा ठूला संस्थाले जारी गर्ने ऋण साधन हो। लगानीकर्ताले निश्चित अवधिका लागि पैसा लगानी गर्छ र ब्याज पाउँछ। सरकारी बण्डलाई सबैभन्दा सुरक्षित मानिन्छ, तर यसको प्रतिफल सामान्यतया शेयरभन्दा कम हुन्छ। दीर्घकालीन स्थिर आम्दानी चाहने लगानीकर्ताका लागि उपयुक्त हुन्छ।

८. Secondary Market (दोस्रो बजार)
दोस्रो बजारमा आईपीओ वा अन्य माध्यमबाट जारी भइसकेका शेयरहरू किनबेच गरिन्छ। नेपालमा दैनिक कारोबार यही बजारमा हुन्छ। यहाँ मूल्य माग र आपूर्तिको आधारमा निर्धारण हुन्छ। लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, आर्थिक अवस्था, कम्पनीको प्रदर्शन, र समाचारले मूल्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

९. NEPSE Index (नेप्से सूचक)
नेप्से सूचकले समग्र बजारको अवस्था देखाउँछ। यो बढ्दा बजार सकारात्मक दिशामा गएको संकेत मानिन्छ भने घट्दा नकारात्मक संकेत दिन्छ। लगानीकर्ताले केवल सूचकको आधारमा निर्णय लिनु हुँदैन, तर यसले बजारको समग्र प्रवृत्ति बुझ्न मद्दत गर्छ।

१०. Trading (कारोबार)
कारोबार भनेको शेयर किन्ने र बेच्ने प्रक्रिया हो। नेपालमा अनलाइन प्रणालीमार्फत ब्रोकरको सहयोगमा कारोबार गरिन्छ। अल्पकालीन नाफाका लागि सक्रिय कारोबार गर्ने र दीर्घकालीन लगानी गर्ने दुई फरक रणनीति हुन्छन्। दुवैमा जोखिम र अनुभवको आवश्यकता हुन्छ।

११. Broker (ब्रोकर)
ब्रोकर अनुमतिप्राप्त मध्यस्थ संस्था हो जसले लगानीकर्तालाई शेयर किनबेच गर्न सहयोग गर्छ। ब्रोकर छनोट गर्दा सेवा गुणस्तर, अनलाइन प्रणाली, कमिशन दर, र विश्वसनीयता विचार गर्नुपर्छ। ब्रोकरमार्फत मात्र कारोबार सम्भव हुन्छ।

१२. Portfolio (पोर्टफोलियो)
पोर्टफोलियो भनेको लगानीकर्ताको सम्पूर्ण लगानीको संग्रह हो। यसमा विभिन्न कम्पनीका शेयर, डिबेन्चर, बण्ड आदि समावेश हुन सक्छन्। विविधीकरण गरिएको पोर्टफोलियोले जोखिम घटाउँछ। एउटै क्षेत्रमा मात्र लगानी गर्दा जोखिम बढ्न सक्छ।

१३. Market Capitalization (बजार पूँजीकरण)
कुनै कम्पनीको कुल शेयर संख्या र बजार मूल्य गुणा गर्दा प्राप्त हुने मूल्यलाई बजार पूँजीकरण भनिन्छ। ठूला पूँजीकरण भएका कम्पनीहरू सामान्यतया स्थिर हुन्छन् भने साना कम्पनीहरूमा उतारचढाव बढी हुन सक्छ।

१४. Bull Market (उकालो बजार)
उकालो बजारमा शेयर मूल्य लगातार बढ्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। लगानीकर्तामा आत्मविश्वास उच्च हुन्छ र खरिद दबाब बढ्छ। यस अवस्थामा धेरै लगानीकर्ताले उच्च मूल्यमा खरिद गर्ने जोखिम लिन्छन्, त्यसैले सावधानी आवश्यक हुन्छ।

१५. Bear Market (ओरालो बजार)
ओरालो बजारमा मूल्य घट्ने प्रवृत्ति हुन्छ। लगानीकर्तामा डर र अनिश्चितता बढ्छ। तर दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि राम्रो कम्पनी सस्तो मूल्यमा किन्न अवसर पनि यही समयमा प्राप्त हुन्छ।

१६. Liquidity (तरलता)
तरलता भन्नाले शेयर सजिलै किनबेच गर्न सकिने अवस्थालाई जनाउँछ। उच्च तरलता भएका शेयरहरूमा छिटो कारोबार गर्न सकिन्छ। कम तरलता भएका शेयरमा फस्ने जोखिम हुन्छ, किनकि आवश्यक समयमा बेच्न गाह्रो हुन सक्छ।

१७. Volatility (अस्थिरता)
अस्थिरता भनेको मूल्यमा हुने तीव्र उतारचढाव हो। उच्च अस्थिरता भएका शेयरहरूमा छिटो नाफा हुने सम्भावना हुन्छ तर जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ।अनुभव नभएका लगानीकर्ताले अत्यधिक अस्थिर शेयरमा लगानी गर्दा ठूलो घाटा हुन सक्छ।

१८. EPS (प्रति शेयर आम्दानी)
प्रति शेयर आम्दानी भन्नाले कम्पनीको खुद नाफालाई कुल जारी शेयर संख्याले भाग गर्दा प्राप्त हुने मूल्य हो। यसले कम्पनीले प्रत्येक शेयरबाट कति आम्दानी गरिरहेको छ भन्ने देखाउँछ। उच्च प्रति शेयर आम्दानी भएका कम्पनीहरू प्रायः बलिया मानिन्छन्, तर केवल यही आधारमा निर्णय लिनु उपयुक्त हुँदैन। यसलाई अन्य सूचकहरूसँग तुलना गरेर हेर्नुपर्छ।

१९. P/E Ratio (मूल्य आम्दानी अनुपात)
यो अनुपातले बजारमा शेयरको मूल्य र कम्पनीको प्रति शेयर आम्दानीबीचको सम्बन्ध देखाउँछ। उच्च अनुपात भएमा शेयर महँगो भएको संकेत हुन सक्छ भने कम अनुपातले सस्तो देखाउन सक्छ। तर उद्योगअनुसार यसको मान फरक हुन सक्छ, त्यसैले सिधै तुलना गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ।

२०. Net Worth (शुद्ध सम्पत्ति)
कम्पनीको कुल सम्पत्तिबाट कुल दायित्व घटाउँदा बाँकी रहने रकमलाई शुद्ध सम्पत्ति भनिन्छ। यो कम्पनीको वास्तविक वित्तीय स्थिति बुझ्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शुद्ध सम्पत्ति बलियो भएमा कम्पनी दीर्घकालीन रूपमा स्थिर रहने सम्भावना बढी हुन्छ।

२१. Book Value (पुस्तक मूल्य)
प्रति शेयर पुस्तक मूल्य भन्नाले कम्पनीको शुद्ध सम्पत्तिलाई कुल शेयर संख्याले भाग गर्दा आउने मूल्य हो। यदि बजार मूल्य पुस्तक मूल्यभन्दा धेरै माथि छ भने शेयर महँगो मानिन सक्छ, र तल भएमा सस्तो देखिन सक्छ।

२२. Paid-up Capital (चुक्ता पूँजी)
कम्पनीले शेयरधनीबाट संकलन गरेको वास्तविक पूँजीलाई चुक्ता पूँजी भनिन्छ। यो कम्पनीको आकार र वित्तीय आधारको संकेत हो। ठूलो चुक्ता पूँजी भएका कम्पनीहरू प्रायः स्थिर मानिन्छन्।

२३. Authorized Capital (अधिकृत पूँजी)
कम्पनीले भविष्यमा अधिकतम कति पूँजीसम्म शेयर जारी गर्न सक्छ भन्ने सीमा अधिकृत पूँजी हो। यसले कम्पनीको विस्तार सम्भावना देखाउँछ।

२४. Issued Capital (जारी पूँजी)
अधिकृत पूँजीभित्रबाट कम्पनीले वास्तवमै बजारमा जारी गरेको शेयर रकमलाई जारी पूँजी भनिन्छ। यो कम्पनीले हालसम्म कति पूँजी उठाइसकेको छ भन्ने संकेत हो।

२५. Reserve and Surplus (जगेडा कोष)
कम्पनीले कमाएको नाफाबाट वितरण नगरी राखिएको रकमलाई जगेडा कोष भनिन्छ। यसले कम्पनीको भविष्यको विस्तार, जोखिम व्यवस्थापन र बोनस वितरण क्षमतामा प्रभाव पार्छ।

२६. Circuit Breaker (कारोबार सीमा)
एकै दिनमा शेयरको मूल्य अत्यधिक बढ्न वा घट्न नदिने व्यवस्था सर्किट ब्रेकर हो। नेपालमा निश्चित प्रतिशतभन्दा बढी मूल्य परिवर्तन भएमा कारोबार अस्थायी रूपमा रोकिन्छ, जसले बजारलाई असामान्य उतारचढावबाट जोगाउँछ।

२७. Floor Price (न्यूनतम मूल्य)
कुनै शेयर एक दिनमा झर्न सक्ने न्यूनतम मूल्य सीमा फ्लोर मूल्य हो। यसले अत्यधिक गिरावटलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।

२८. Ceiling Price (अधिकतम मूल्य)
एक दिनमा शेयर पुग्न सक्ने अधिकतम मूल्यलाई सिलीङ मूल्य भनिन्छ। यसले अत्यधिक मूल्य वृद्धि नियन्त्रण गर्छ।

२९. Insider Trading (आन्तरिक कारोबार)
कम्पनीभित्रको गोप्य जानकारी प्रयोग गरेर शेयर किनबेच गर्ने कार्यलाई आन्तरिक कारोबार भनिन्छ। यो गैरकानुनी मानिन्छ र बजारको पारदर्शिता बिगार्छ।

३०. Margin Trading (उधारो कारोबार)
ब्रोकरबाट ऋण लिएर शेयर किन्ने प्रक्रियालाई मार्जिन कारोबार भनिन्छ। यसले नाफा बढाउन सक्छ तर घाटा पनि धेरै हुन सक्छ, त्यसैले जोखिम उच्च हुन्छ।

३१. Stop Loss (नोक्सानी सीमा)
निश्चित मूल्यमा पुगेपछि स्वचालित रूपमा शेयर बेच्ने व्यवस्था स्टप लस हो। यसले ठूलो घाटा हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्छ।

३२. Take Profit (नाफा सुरक्षित गर्ने सीमा)
निश्चित नाफा पुगेपछि शेयर बेच्ने रणनीतिलाई टेक प्रफिट भनिन्छ। यसले लोभ नियन्त्रण गरी नाफा सुरक्षित गर्न सहयोग गर्छ।

३३. Support Level (समर्थन स्तर)
शेयरको मूल्य बारम्बार नझर्ने एक निश्चित स्तरलाई समर्थन स्तर भनिन्छ। यो स्तरमा प्रायः खरिद दबाब बढ्ने गर्छ।

३४. Resistance Level (प्रतिरोध स्तर)
शेयरको मूल्य बारम्बार नबढ्ने स्तरलाई प्रतिरोध स्तर भनिन्छ। यस बिन्दुमा बिक्री दबाब बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

३५. Fundamental Analysis (आधारभूत विश्लेषण)
कम्पनीको वित्तीय अवस्था, आम्दानी, व्यवस्थापन र भविष्यको सम्भावना अध्ययन गरेर गरिने विश्लेषणलाई आधारभूत विश्लेषण भनिन्छ। दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

३६. Technical Analysis (प्राविधिक विश्लेषण)
शेयरको विगतको मूल्य र कारोबारको तथ्याङ्क अध्ययन गरेर भविष्यको मूल्य अनुमान गर्ने विधिलाई प्राविधिक विश्लेषण भनिन्छ। यसमा चार्ट, सूचक र प्रवृत्ति प्रयोग गरिन्छ।

३७. Blue Chip Company (विश्वसनीय ठूला कम्पनी)
स्थिर आम्दानी, राम्रो प्रतिष्ठा र दीर्घकालीन विश्वसनीयता भएका कम्पनीहरूलाई ब्लु चिप कम्पनी भनिन्छ। यी कम्पनीहरूमा जोखिम कम तर प्रतिफल मध्यम हुने सम्भावना हुन्छ।

३८. Penny Stock (कम मूल्यका शेयर)
अत्यन्त कम मूल्यमा कारोबार हुने शेयरहरूलाई पेनी स्टक भनिन्छ। यीमा जोखिम धेरै हुन्छ, किनकि मूल्यमा ठूलो उतारचढाव हुन सक्छ।