नेपालको सेयर बजारमा धेरै लगानीकर्ताले “कुन कम्पनीले कति लाभांश दिन्छ ?” भन्ने प्रश्नबाट लगानी सुरु गर्छन्। तर राम्रो लगानीकर्ता बन्ने हो भने प्रश्न अलि फराकिलो हुनुपर्छ : “कम्पनीले लाभांश किन दिन सक्छ ? त्यो लाभांश टिकाउ छ कि एक वर्षको देखावटी निर्णय हो ? बोनस सेयर दिँदा मेरो वास्तविक सम्पत्ति बढ्छ कि केवल सेयर संख्या मात्र बढ्छ ? नगद लाभांश दिने क्षमता कहाँबाट आउँछ ?” यही प्रश्नहरूको जवाफ खोज्न सके मात्र लाभांशलाई सही ढङ्गले बुझ्न सकिन्छ।

नेपालको बजार संरचना हेर्दा बैंक, वित्तीय संस्था र बीमा समूह अझै पनि बजारको ठूलो हिस्सा हुन्। बजार पूँजीकरणमा पनि बैंक, वित्तीय संस्था र बीमा क्षेत्रको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो देखिन्छ। यसको अर्थ लाभांश खोज्ने लगानीकर्ताले केवल लोकप्रिय हल्ला होइन, क्षेत्रगत वास्तविकता पनि बुझ्नुपर्छ।

लाभांश भनेको कम्पनीले नाफाबाट सेयरधनीलाई दिने प्रतिफल हो। नेपालमा मुख्य रूपमा दुई प्रकारका लाभांश बढी प्रचलित छन् : नगद लाभांश र बोनस सेयर। नगद लाभांशले लगानीकर्ताको खातामा पैसा ल्याउँछ, जबकि बोनस सेयरले सेयर संख्या बढाउँछ। तर बोनस सेयर दिएपछि मूल्य समायोजन हुने भएकाले लगानीकर्ताको कुल सम्पत्ति तुरुन्तै बढ्छ भन्ने होइन। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको एक अध्ययनमा पनि नेपालमा नगद लाभांश र स्टक लाभांश, अर्थात् बोनस सेयर, दुवै अभ्यास प्रचलित रहेको र बोनस सेयरले सेयर संख्या बढाए पनि सेयरधनीको सम्पत्ति आफैँ बढेको मान्न नमिल्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ।

१) लाभांश इतिहास : कम्पनीले बारम्बार लाभांश दिएको छ कि छैन ?

लाभांश दिने कम्पनी चिन्न सबैभन्दा पहिले उसको पाँचदेखि दश वर्षको लाभांश इतिहास हेर्नुपर्छ। कुनै कम्पनीले एक वर्ष धेरै लाभांश दिएर अर्को तीन वर्ष केही नदिएको छ भने त्यो कम्पनीलाई स्थिर लाभांश कम्पनी भन्न मिल्दैन। स्थिर कम्पनीले कहिले धेरै, कहिले कम दिन सक्छ, तर धेरै वर्ष लगातार प्रतिफल दिन सक्ने क्षमता देखाउँछ। नेपालमा बैंकहरू, केही बीमा कम्पनी, केही उत्पादन कम्पनी र परिपक्व हाइड्रोपावर कम्पनीहरूमा यस्तो इतिहास देख्न सकिन्छ, तर सबै कम्पनीलाई एउटै तराजुमा जोख्नु हुँदैन।

लाभांश इतिहास हेर्दा केवल प्रतिशत हेरेर उत्साहित हुनु हुँदैन। कम्पनीले २० प्रतिशत बोनस दियो भने त्यो राम्रो देखिन सक्छ, तर त्यसपछि नाफा त्यही अनुपातमा बढेन भने अर्को वर्ष प्रति सेयर आम्दानी घट्न सक्छ। बोनस सेयरले पूँजी बढाउँछ, त्यसैले आगामी वर्ष कम्पनीले झन् धेरै नाफा कमाउनुपर्ने दबाब हुन्छ। त्यसैले “कति लाभांश दियो ?” भन्दा पनि “कति वर्षसम्म दियो ? किन दियो ? फेरि दिन सक्छ कि सक्दैन ?” भन्ने प्रश्न बढी उपयोगी हुन्छ।

२) प्रति सेयर आम्दानी 

प्रति सेयर आम्दानी, अर्थात् इपीएस, लाभांश विश्लेषणको सबैभन्दा आधारभूत सूचक हो। कम्पनीले एक कित्ता सेयर बराबर कति नाफा कमायो भन्ने कुरा इपीएसले देखाउँछ। उदाहरणका लागि कुनै कम्पनीको इपीएस ३० रुपैयाँ छ र उसले १५ प्रतिशत लाभांश दिन खोज्दैछ भने पहिलो नजरमा त्यो सम्भाव्य देखिन्छ। तर इपीएस ८ रुपैयाँ छ र कम्पनीले २० प्रतिशत बोनस घोषणा गर्‍यो भने लगानीकर्ताले सावधानी अपनाउनुपर्छ।

नेपालको बजारमा धेरै लगानीकर्ता बोनस प्रतिशत हेरेर मात्र निर्णय गर्छन्, तर इपीएस कमजोर भएको कम्पनीको बोनस भविष्यमा बोझ बन्न सक्छ। पूँजी बढेपछि अर्को वर्ष त्यही नाफा धेरै सेयरमा बाँडिन्छ, जसले इपीएस घटाउन सक्छ। यसैले राम्रो लाभांश कम्पनीमा इपीएस स्थिर वा बढ्दो हुनुपर्छ। एक वर्षको इपीएस होइन, कम्तीमा तीन वर्षको प्रवृत्ति हेर्नुपर्छ।

३) वितरणयोग्य नाफा : नाफा देखियो भन्दैमा सबै बाँड्न मिल्दैन

कम्पनीको आम्दानी विवरणमा नाफा देखिनु र सेयरधनीलाई बाँड्न मिल्ने नाफा हुनु एउटै कुरा होइन। विशेषगरी बैंक तथा वित्तीय संस्थामा नियामकीय व्यवस्था, पूँजी पर्याप्तता, खराब कर्जा, प्रोभिजन, रिजर्भ र अन्य सीमाले लाभांश क्षमतालाई असर गर्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको एकीकृत निर्देशनमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले तोकिएको न्यूनतम पूँजीकोष कायम गर्न नसकेको अवस्थामा नगद लाभांश तथा बोनस सेयर घोषणा वा वितरण गर्न नपाउने व्यवस्था उल्लेख छ।

यसैले लगानीकर्ताले “कम्पनी नाफामा छ” भन्ने समाचार मात्र पढेर निर्णय गर्नु हुँदैन। वितरणयोग्य नाफा, रिजर्भ, पूँजीकोष, नियामकीय सीमा र सञ्चालक समितिको नीति पनि हेर्नुपर्छ। बैंकिङ क्षेत्रमा यो झन् महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि बैंकले राम्रो नाफा कमाए पनि पूँजीकोष दबाबमा छ भने लाभांश कम हुन सक्छ। यही कारणले कहिलेकाहीँ बजारले अपेक्षा गरेकोभन्दा कम लाभांश घोषणा हुन्छ।

४) लाभांश भुक्तानी अनुपात : कम्पनीले नाफाको कति भाग बाँड्दैछ ?

लाभांश भुक्तानी अनुपात भनेको कम्पनीले कमाएको नाफामध्ये कति भाग लाभांशमा बाँड्यो भन्ने मापन हो। कुनै कम्पनीले नाफाको सानो भाग बाँडेर बाँकी रकम व्यवसाय विस्तारमा राख्छ भने त्यो दीर्घकालीन वृद्धि चाहने कम्पनी हुन सक्छ। तर परिपक्व कम्पनीले ठूलो भाग लाभांशमा बाँड्नु अस्वाभाविक होइन। समस्या त्यतिबेला हुन्छ जब कम्पनीले आफ्नो वास्तविक कमाइभन्दा बढी लाभांश दिन खोज्छ।

नेपालमा धेरै लगानीकर्ता उच्च लाभांश देख्दा मात्र आकर्षित हुन्छन्। तर उच्च लाभांश सधैँ राम्रो हुँदैन। कहिलेकाहीँ कम्पनीको वृद्धि अवसर सकिएको संकेत पनि हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ त्यो एकपटकको असाधारण नाफाबाट आएको हुन सक्छ। त्यसैले भुक्तानी अनुपात ३० देखि ६० प्रतिशतको दायरा धेरै कम्पनीका लागि स्वस्थ मान्न सकिन्छ, तर क्षेत्रअनुसार यसको अर्थ फरक हुन्छ। बैंक, बीमा, उत्पादन र हाइड्रोपावरलाई एउटै मापदण्डले हेर्नु हुँदैन।

५) नगद प्रवाह : कागजी नाफा होइन, वास्तविक पैसा हेर्नुपर्छ

लाभांश दिन कम्पनीसँग वास्तविक नगद क्षमता चाहिन्छ। आम्दानी विवरणमा नाफा देखिए पनि नगद प्रवाह कमजोर छ भने कम्पनीले दीर्घकालीन रूपमा नगद लाभांश दिन सक्दैन। उत्पादन कम्पनीमा बिक्रीबाट उठ्न बाँकी रकम धेरै छ भने नाफा देखिए पनि नगद अभाव हुन सक्छ। हाइड्रोपावर कम्पनीमा आम्दानी स्थिर हुन सक्छ, तर ऋणको किस्ता, ब्याज र मर्मत खर्चले नगद प्रवाहमा दबाब पार्न सक्छ।

लगानीकर्ताले नगद प्रवाह विवरणमा अपरेटिङ क्यास फ्लो हेर्नुपर्छ। कम्पनीको मुख्य व्यवसायबाट आएको नगद सकारात्मक र स्थिर छ भने लाभांशको गुणस्तर राम्रो मान्न सकिन्छ। केवल सम्पत्ति बेचेर, एकपटकको आम्दानीबाट वा लेखा समायोजनबाट आएको नाफामा आधारित लाभांश टिकाउ हुँदैन। दीर्घकालीन लगानीकर्ताले “नाफा कहाँबाट आयो ?” भन्ने प्रश्न सधैँ सोध्नुपर्छ।

६) ऋण र ब्याज भार : धेरै ऋण भएको कम्पनीको लाभांश जोखिमपूर्ण हुन सक्छ

कम्पनीको ऋण धेरै छ भने नाफा भए पनि लाभांश क्षमता कमजोर हुन सक्छ। विशेषगरी हाइड्रोपावर, होटल, सिमेन्ट र पूँजीगहन उत्पादन क्षेत्रमा ऋण र ब्याज खर्च ठूलो हुन सक्छ। ब्याजदर बढ्दा यस्तो कम्पनीको नाफा घट्छ, र लाभांश क्षमता पनि घट्छ। हाइड्रोपावर कम्पनीमा परियोजना सञ्चालनमा आएपछि आम्दानी सुरु हुन्छ, तर शुरुआती वर्षहरूमा ऋण भुक्तानीको दबाब ठूलो हुन सक्छ।

हाइड्रोपावर क्षेत्रमा लगानी गर्दा परियोजना सञ्चालनमा आएको छ कि निर्माणाधीन छ, विद्युत बिक्री सम्झौता कस्तो छ, ऋण–इक्विटी अनुपात कति छ, उत्पादन क्षमता अनुसार वास्तविक आम्दानी आइरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा हेर्नुपर्छ। पछिल्लो बजार विवरणमा हाइड्रोपावर कम्पनीहरूको संख्या धेरै भएको देखिए पनि सबै कम्पनीले नियमित लाभांश दिन सक्छन् भन्ने हुँदैन। संख्या धेरै हुनु र लाभांश क्षमता राम्रो हुनु फरक कुरा हो।

७) रिजर्भ र नेटवर्थ : कम्पनीको आन्तरिक बल

रिजर्भ बलियो भएको कम्पनीले कठिन वर्षमा पनि लाभांश क्षमता जोगाउन सक्छ। नेटवर्थ प्रति सेयर १०० रुपैयाँभन्दा धेरै र क्रमशः बढ्दो छ भने कम्पनीले विगतको नाफा सञ्चित गरेको संकेत मिल्छ। तर रिजर्भ किन बढेको हो भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ। वास्तविक व्यवसायिक नाफाबाट बढेको रिजर्भ राम्रो हो, तर पुनर्मूल्यांकन, लेखा समायोजन वा अस्थायी आम्दानीबाट आएको रिजर्भलाई सतर्क भएर हेर्नुपर्छ।

बलियो रिजर्भ भएको कम्पनीले बोनस सेयर दिन सजिलो देखिन सक्छ, तर बोनस दिनुको अर्थ भविष्यमा पूँजी बढाउनु हो। पूँजी बढेपछि कम्पनीले नाफा पनि त्यही अनुसार बढाउन सक्नुपर्छ। त्यसैले राम्रो लाभांश कम्पनीमा रिजर्भ, नेटवर्थ, इपीएस र व्यवसाय विस्तारको क्षमता सँगसँगै हेर्नुपर्छ।

८) मूल्य–आम्दानी अनुपात : राम्रो कम्पनी पनि महँगो मूल्यमा खराब लगानी हुन सक्छ

पीई अनुपातले लगानीकर्ताले कम्पनीको एक रुपैयाँ कमाइका लागि कति रुपैयाँ तिर्दैछन् भन्ने देखाउँछ। लाभांश राम्रो दिने कम्पनी भए पनि सेयर मूल्य अत्यधिक महँगो छ भने लाभांश प्रतिफल कम हुन सक्छ। उदाहरणका लागि कम्पनीले २० रुपैयाँ लाभांश दिन्छ, तर सेयर मूल्य २००० रुपैयाँ छ भने नगद प्रतिफल केवल १ प्रतिशत हुन्छ। त्यही लाभांश ४०० रुपैयाँको सेयरमा आयो भने प्रतिफल धेरै आकर्षक हुन्छ।

नेपालको बजारमा बुल अवधिमा राम्रो कम्पनीको मूल्य पनि अत्यधिक बढ्छ। त्यस्तो समयमा लाभांशको लोभमा प्रवेश गर्दा पूँजीगत घाटा हुन सक्छ। त्यसैले लाभांश लगानीकर्ताले कम्पनी मात्र होइन, मूल्य पनि हेर्नुपर्छ। राम्रो कम्पनी उचित मूल्यमा किन्नु नै दीर्घकालीन सफलताको आधार हो।

९) लाभांश प्रतिफल : सेयर मूल्यको तुलनामा प्रतिफल कति ?

लाभांश प्रतिफल भनेको वार्षिक लाभांशलाई हालको बजार मूल्यसँग तुलना गरेर निकालिने दर हो। उदाहरणका लागि ५०० रुपैयाँमा किनिएको सेयरले २५ रुपैयाँ नगद लाभांश दिन्छ भने प्रतिफल ५ प्रतिशत हुन्छ। यदि कम्पनीले बोनस मात्र दिएको छ भने बोनसलाई वास्तविक नगद प्रतिफलका रूपमा नलिनु राम्रो हुन्छ, किनकि बोनसपछि मूल्य समायोजन हुन्छ।

नेपालका लगानीकर्ताले लाभांश प्रतिफललाई बैंकको मुद्दती निक्षेप, सरकारी ऋणपत्र र बजार जोखिमसँग तुलना गर्नुपर्छ। सेयरमा मूल्य घट्ने जोखिम हुन्छ, त्यसैले २ प्रतिशत प्रतिफलका लागि अत्यधिक जोखिम लिनु बुद्धिमानी नहुन सक्छ। तर स्थिर आम्दानी, बलियो व्यवसाय, उचित मूल्य र वृद्धि सम्भावना छ भने कम लाभांश प्रतिफल भएको कम्पनी पनि दीर्घकालमा राम्रो हुन सक्छ।

१०) क्षेत्रगत तुलना : बैंकलाई बैंकसँग, हाइड्रोलाई हाइड्रोसँग तुलना गर्नुपर्छ

लाभांश विश्लेषण गर्दा कम्पनीलाई आफ्नै क्षेत्रका कम्पनीसँग तुलना गर्नुपर्छ। बैंकको इपीएस, खराब कर्जा, पूँजीकोष र वितरणयोग्य नाफा महत्वपूर्ण हुन्छ। बीमा कम्पनीमा बीमा कोष, दाबी भुक्तानी, सोल्भेन्सी र अन्डरराइटिङ नाफा हेर्नुपर्छ। हाइड्रोपावरमा उत्पादन, ऋण, विद्युत बिक्री सम्झौता र सञ्चालन खर्च महत्वपूर्ण हुन्छ। उत्पादन कम्पनीमा ब्रान्ड, बिक्री वृद्धि, मार्जिन, कच्चा पदार्थ लागत र नगद प्रवाह हेर्नुपर्छ।

नेपालमा वाणिज्य बैंकहरूले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को नाफाबाट लाभांश घोषणा गर्ने क्रम देखिएको छ। केही बैंकले बोनस र नगद दुवै मिश्रण गरेका छन्, जस्तै एभरेस्ट बैंकले २० प्रतिशत प्रतिफलमा ६ प्रतिशत बोनस र १४ प्रतिशत नगद दिएको उल्लेख छ, एनएमबी बैंकले १० प्रतिशत प्रतिफलमा ५ प्रतिशत बोनस समावेश गरेको विवरण आएको छ। यस्तो तथ्यले बैंकिङ क्षेत्र अझै लाभांश लगानीकर्ताको अध्ययन सूचीमा रहने देखाउँछ, तर सबै बैंक समान छैनन्।

११) बुक क्लोज र साधारणसभा : समय नबुझे लाभांश छुट्न सक्छ

लाभांश पाउन लगानीकर्ताले बुक क्लोज मिति बुझ्नुपर्छ। कम्पनीले बुक क्लोज गर्ने दिनभन्दा अगाडि सेयरधनी बनेका लगानीकर्ताले मात्र लाभांश पाउँछन्। धेरै नयाँ लगानीकर्ता लाभांश घोषणा सुनेर ढिलो सेयर किन्छन्, तर बुक क्लोज भइसकेको हुन्छ। त्यसपछि मूल्य समायोजन भइसकेको सेयर किनेर लाभांश नपाउने अवस्था आउन सक्छ।

लाभांश घोषणा, बुक क्लोज, साधारणसभा, नियामकीय स्वीकृति र सेयर डिम्याट खातामा आउने समय सबै फरक चरण हुन्। बिजमाण्डूको २०८२ असोजको विवरणमा नेप्सेमा सूचीकृत १५ कम्पनीले लाभांश घोषणा गरेको र तीमध्ये केही कम्पनीले बुक क्लोज गरिसकेको उल्लेख छ। यस्तो समाचारले लगानीकर्तालाई समय र प्रक्रिया दुवैको महत्व देखाउँछ।

१२) बोनस सेयरको भ्रम : संख्या बढ्नु सम्पत्ति बढ्नु होइन

नेपालमा बोनस सेयरप्रति आकर्षण धेरै छ। १०० कित्ता सेयरमा २० प्रतिशत बोनस आयो भने १२० कित्ता हुन्छ, त्यसैले धेरैलाई आफू धनी भएको जस्तो लाग्छ। तर बजारमा मूल्य समायोजन भएपछि कुल मूल्य तत्काल उस्तै हुन सक्छ। वास्तविक लाभ तब मात्र हुन्छ जब कम्पनीले बढेको पूँजीमा पनि इपीएस, नाफा र नगद प्रवाह बढाउँछ।

बोनस सेयर राम्रो हो कि नराम्रो भन्ने प्रश्नको उत्तर कम्पनीको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। पूँजी बढाएर व्यवसाय विस्तार गर्ने, नाफा बढाउने र भविष्यमा नगद लाभांश पनि दिन सक्ने कम्पनीको बोनस उपयोगी हुन सक्छ। तर केवल बजारलाई खुसी पार्न वा पूँजी बढाउन दिइएको बोनसले भविष्यमा इपीएस घटाएर मूल्यमा दबाब ल्याउन सक्छ।

१३) नियामकीय जोखिम : बैंक, बीमा र लघुवित्तमा विशेष ध्यान

नियमन गरिएको क्षेत्रमा लाभांश कम्पनीको इच्छाले मात्र निर्धारण हुँदैन। बैंकमा नेपाल राष्ट्र बैंक, बीमामा नेपाल बीमा प्राधिकरण र धितोपत्र बजारमा नेपाल धितोपत्र बोर्डका नियमहरू प्रभावकारी हुन्छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकको मौद्रिक नीतिमा लघुवित्त वित्तीय संस्थाको नगद वा बोनस लाभांश वितरण सीमा पुनरावलोकन गर्ने विषय उल्लेख भएको छ। यसले लघुवित्त क्षेत्रमा लाभांश नीति नियामकीय परिवर्तनबाट प्रभावित हुन सक्ने देखाउँछ।

त्यसैले लघुवित्त, बैंक र बीमा कम्पनीमा लगानी गर्दा केवल गत वर्षको लाभांश हेरेर निर्णय गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। नियामकीय पूँजी, खराब कर्जा, कर्जा विस्तार, ब्याजदर, तरलता र नीति परिवर्तनले प्रत्यक्ष असर गर्छ। लाभांश लगानीकर्ताले नियामकीय सूचनालाई नियमित पढ्ने बानी बनाउनुपर्छ।

१४) व्यवस्थापनको गुणस्तर : लाभांश मात्र होइन, विश्वसनीयता पनि चाहिन्छ

कम्पनीको व्यवस्थापन पारदर्शी, अनुशासित र सेयरधनीमैत्री छ कि छैन भन्ने कुरा लाभांश लगानीमा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। समयमै वित्तीय विवरण प्रकाशित गर्ने, स्पष्ट वार्षिक प्रतिवेदन दिने, साधारणसभा नियमित गर्ने, संस्थागत सुशासन राम्रो राख्ने कम्पनीमा जोखिम कम हुन्छ। व्यवस्थापन कमजोर भयो भने नाफा राम्रो भए पनि लगानीकर्ताले उचित प्रतिफल पाउँछन् भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन।

नेपालको बजारमा कहिलेकाहीँ कम्पनीले लाभांश घोषणा गर्छ, तर प्रक्रिया ढिलो हुन्छ। कहिलेकाहीँ हकप्रद, बोनस, मर्जर, नियामकीय स्वीकृति र डिम्याट प्रक्रियाले लगानीकर्ता लामो समय अलमलिन्छन्। त्यसैले व्यवस्थापनको विगतको व्यवहार पनि अध्ययन गर्नुपर्छ। राम्रो लाभांश कम्पनी केवल नाफा कमाउने होइन, सेयरधनीलाई समयमा र पारदर्शी ढङ्गले व्यवहार गर्ने कम्पनी हो।

१५) बजार मूल्य र सुरक्षा मार्जिन : लाभांशका लागि जथाभावी मूल्य तिर्नु हुँदैन

लाभांश लगानीको सबैभन्दा ठूलो गल्ती राम्रो कम्पनीलाई जुनसुकै मूल्यमा किन्नु हो। सेयर मूल्य अत्यधिक बढेको बेला लाभांश प्रतिफल घट्छ र मूल्य घट्दा वर्षौँको लाभांश पूँजीगत घाटाले खाइदिन सक्छ। त्यसैले लाभांश लगानीकर्ताले सुरक्षा मार्जिन राख्नुपर्छ। कम्पनी राम्रो छ, तर मूल्य धेरै महँगो छ भने पर्खनु पनि लगानी रणनीति हो।

नेपालको बजार भावनाले छिटो चल्छ। कुनै क्षेत्र चल्यो भने कमजोर कम्पनी पनि बढ्छन्, र राम्रो कम्पनी पनि महँगो हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा तथ्यमा आधारित लगानीकर्ताले पीई, पीबीभी, लाभांश प्रतिफल, इपीएस वृद्धि, ऋण र नगद प्रवाह मिलाएर निर्णय गर्छ। लाभांश लगानी धैर्यको खेल हो, हल्लाको खेल होइन।

१६) कुन क्षेत्र लाभांशका लागि बढी उपयुक्त ?

नेपालमा परिपक्व वाणिज्य बैंक, केही विकास बैंक, केही बीमा कम्पनी, केही उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनी, दूरसञ्चार तथा पुराना स्थिर कम्पनीहरू लाभांश अध्ययनका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। तर क्षेत्रगत रूपमा अवसर बदलिन्छ। बैंकमा पूँजीकोष र खराब कर्जा ठूलो विषय हो। बीमामा नियामकीय पूँजी र व्यवसाय वृद्धि हेर्नुपर्छ। उत्पादन कम्पनीमा ब्रान्ड र नगद प्रवाह महत्वपूर्ण हुन्छ। हाइड्रोपावरमा परियोजनाको अवस्था, ऋण र विद्युत उत्पादन निर्णायक हुन्छ।

हाइड्रोपावर कम्पनीहरूको संख्या बढेको छ, तर सबै हाइड्रोपावर लाभांश कम्पनी होइनन्। धेरै कम्पनीहरू नयाँ, ऋणयुक्त वा निर्माण चरणका हुन सक्छन्। परिपक्व, सञ्चालनमा आएको, ऋण घटाउँदै गएको र नियमित नगद प्रवाह भएको हाइड्रोपावर मात्र लाभांश दृष्टिले बलियो हुन सक्छ। त्यसैले “हाइड्रो चल्यो” भनेर होइन, “कुन हाइड्रोले वास्तविक नगद कमाइरहेको छ ?” भनेर अध्ययन गर्नुपर्छ।

१७) राम्रो लाभांश कम्पनीको सरल चेकलिस्ट

राम्रो लाभांश कम्पनी चिन्ने सरल तरिका भनेको पाँच वर्षको लाभांश इतिहास, तीन वर्षको इपीएस प्रवृत्ति, वितरणयोग्य नाफा, अपरेटिङ नगद प्रवाह, ऋणको अवस्था, रिजर्भ, मूल्यांकन र व्यवस्थापनको विश्वसनीयता सँगै हेर्नु हो। यीमध्ये दुई–तीन सूचक मात्र राम्रो भएर पुग्दैन। कम्पनीको समग्र स्वास्थ्य राम्रो हुनुपर्छ।

कुनै कम्पनीले लगातार लाभांश दिएको छ, तर मूल्य धेरै महँगो छ भने सावधानी चाहिन्छ। कुनै कम्पनी सस्तो छ, तर नाफा घट्दो छ भने त्यो पनि जोखिमपूर्ण छ। कुनै कम्पनीले धेरै बोनस दिएको छ, तर इपीएस घटिरहेको छ भने त्यो भविष्यको समस्या हुन सक्छ। राम्रो लाभांश लगानीमा “गुणस्तर, मूल्य र टिकाउपन” तीनवटै मिल्नुपर्छ।

१८) लगानीकर्ताले पढ्नुपर्ने मुख्य स्रोतहरू

लाभांश लगानीकर्ताले कम्पनीको वार्षिक प्रतिवेदन, त्रैमासिक वित्तीय विवरण, नेप्से सूचना, नेपाल धितोपत्र बोर्डका सूचना, नेपाल राष्ट्र बैंकका निर्देशन, बीमा प्राधिकरणका निर्देशन र कम्पनीको साधारणसभा सूचना पढ्नुपर्छ। बजारका समाचार उपयोगी हुन्छन्, तर अन्तिम निर्णय आधिकारिक विवरणमा आधारित हुनुपर्छ। नेपाल धितोपत्र बोर्डले बोनस सेयर दर्ता, हकप्रद स्वीकृति लगायतका विवरण प्रकाशन गर्ने भएकाले नियामकीय प्रक्रिया बुझ्न यो स्रोत उपयोगी हुन्छ।

लगानीकर्ताले प्रस्तावित लाभांशको सूची हेर्दा पनि आर्थिक वर्ष, बुक क्लोज, साधारणसभा र स्वीकृति अवस्था छुट्याउनुपर्छ। सेयरसंसार र नेप्सेअल्फा जस्ता बजार सूचना प्लेटफर्महरूले प्रस्तावित लाभांश विवरण प्रस्तुत गर्छन्, तर लगानी निर्णय गर्दा कम्पनीको आफ्नै सूचना र नियामकीय सूचनासँग मिलाएर जाँच गर्नु राम्रो हुन्छ।

१९) लाभांश लगानीको व्यावहारिक रणनीति

लाभांश लगानीकर्ताले एकै कम्पनीमा सबै पैसा राख्नु हुँदैन। बैंक, बीमा, उत्पादन, परिपक्व हाइड्रोपावर र अन्य स्थिर व्यवसायमा विभाजन गर्नु राम्रो हुन्छ। तर अत्यधिक धेरै कम्पनी राख्दा अध्ययन कमजोर हुन्छ। ८ देखि १५ वटा राम्ररी अध्ययन गरिएका कम्पनी धेरै खुद्रा लगानीकर्ताका लागि पर्याप्त हुन सक्छन्।

किन्ने समय पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। लाभांश घोषणा भएपछि बजार मूल्य पहिले नै बढिसकेको हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ लाभांशपछि मूल्य समायोजन हुँदा अवसर आउन सक्छ। दीर्घकालीन लगानीकर्ताले हरेक वर्ष लाभांश मौसममा मात्र होइन, वर्षभरि राम्रो कम्पनी उचित मूल्यमा जम्मा गर्ने रणनीति अपनाउन सक्छन्। लाभांशलाई पुनः लगानी गर्ने हो भने समयसँगै कम्पाउन्डिङ प्रभाव बलियो हुन्छ।