म्युचुअल फण्ड भनेको धेरै लगानीकर्ताबाट रकम संकलन गरेर त्यो रकम शेयर, ऋणपत्र, बैंक निक्षेप तथा अन्य धितोपत्रमा लगानी गर्ने सामूहिक लगानी योजना हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, धेरै व्यक्तिले सानो–सानो रकम जम्मा गर्छन् र त्यो रकम पेशेवर फण्ड व्यवस्थापकले बजारमा लगानी गर्छन्।

सबै लगानीकर्तासँग कम्पनी छान्ने समय, ज्ञान र अनुभव हुँदैन। कसलाई बैंक शेयर किन्नु ठीक हुन्छ, कसलाई हाइड्रोपावर जोखिमपूर्ण छ, कुन कम्पनीको मूल्य महँगो छ वा सस्तो छ भन्ने कुरा छुट्याउन सजिलो हुँदैन। यस्तो अवस्थामा म्युचुअल फण्डले लगानीकर्ताको रकमलाई एउटै कम्पनीमा होइन, विभिन्न क्षेत्रमा बाँडेर लगानी गर्छ। यही कारण म्युचुअल फण्ड नयाँ लगानीकर्ताका लागि शेयर बजारमा प्रवेश गर्ने सजिलो माध्यम बन्न सक्छ।

नेपालमा म्युचुअल फण्ड धितोपत्र बोर्डको नियमनअन्तर्गत सञ्चालन हुन्छन्। धितोपत्र बोर्डले म्युचुअल फण्डसम्बन्धी नियमावली र निर्देशिका प्रकाशित गरेको छ, र बोर्डको वेबसाइटमा म्युचुअल फण्ड तथा योजनासम्बन्धी विवरण उपलब्ध हुन्छ।

म्युचुअल फण्डमा लगानी किन गर्ने ?

सानो रकमबाट लगानी सुरु गर्न सकिन्छ
म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्न ठूलो रकम आवश्यक पर्दैन। बन्दमुखी म्युचुअल फण्डको सार्वजनिक निष्कासन हुँदा साधारणतया आईपीओ जस्तै आवेदन दिन सकिन्छ। खुलामुखी म्युचुअल फण्डमा भने योजना अनुसार नियमित वा एकमुष्ट रूपमा सानो रकमबाट लगानी सुरु गर्न सकिन्छ।

जोखिम एउटै कम्पनीमा सीमित हुँदैन
प्रत्यक्ष शेयर लगानी गर्दा कुनै एक कम्पनीमा ठूलो रकम हालियो भने त्यो कम्पनी कमजोर हुँदा लगानी धेरै प्रभावित हुन सक्छ। म्युचुअल फण्डले रकमलाई विभिन्न कम्पनी, क्षेत्र र उपकरणमा बाँडेर लगानी गर्न सक्छ। यसलाई विविधीकरण भनिन्छ। विविधीकरणले जोखिम पूर्ण रूपमा हटाउँदैन, तर एउटै कम्पनीमा निर्भर हुने जोखिम कम गर्न सहयोग गर्छ।

पेशेवर व्यवस्थापनको सुविधा हुन्छ
म्युचुअल फण्डको रकम फण्ड व्यवस्थापकले व्यवस्थापन गर्छन्। उनीहरूले बजार, कम्पनीको वित्तीय अवस्था, जोखिम, तरलता र सम्भावित प्रतिफल हेरेर लगानी निर्णय गर्छन्। बजारबारे गहिरो अध्ययन गर्न समय नभएका लगानीकर्ताका लागि यो उपयोगी हुन सक्छ।

नयाँ लगानीकर्तालाई बजार सिक्न सहयोग गर्छ
नयाँ लगानीकर्ताले सुरुमा प्रत्यक्ष शेयर छान्दा धेरै गल्ती गर्न सक्छन्। म्युचुअल फण्डमार्फत लगानी गर्दा बजारको उतारचढाव, प्रतिफल, जोखिम र धैर्यको महत्व बुझ्न सजिलो हुन्छ। यसले लगानीको बानी विकास गर्न सहयोग गर्छ।

नियमित लगानीको विकल्प पाइन्छ
खुलामुखी म्युचुअल फण्डमा सिपमार्फत नियमित लगानी गर्न सकिन्छ। सिपमा हरेक महिना वा निश्चित अवधिमा रकम लगानी गर्दै जान सकिन्छ। यस्तो नियमित लगानीले बजारको सही समय खोज्ने दबाब घटाउँछ र दीर्घकालीन पूँजी निर्माणमा सहयोग गर्न सक्छ। धेरै नेपाली फण्ड व्यवस्थापकहरूले सिपमा छोटो अवधि रोज्नु, बजार घट्दा सिप रोक्नु र लक्ष्यसँग नजोडी लगानी गर्नु गल्ती हुन सक्ने बताउँछन्।

म्युचुअल फण्डका प्रकार

खुलामुखी म्युचुअल फण्ड
खुलामुखी म्युचुअल फण्डमा निश्चित परिपक्वता अवधि हुँदैन। लगानीकर्ताले योजना अनुसार फण्ड व्यवस्थापकबाट एकाइ खरिद गर्न वा फिर्ता बेच्न सक्छन्। यसको मूल्य नेट एसेट भ्यालुका आधारमा तय हुन्छ। खुलामुखी फण्ड नियमित लगानी, सिप र लामो अवधिको पूँजी निर्माणका लागि उपयोगी हुन सक्छ। नेपालमा खुलामुखी र बन्दमुखी फण्डबीचको मुख्य फरक यही हो कि खुलामुखी फण्डमा एकाइ खरिद–बिक्री फण्ड व्यवस्थापकसँग हुन्छ भने बन्दमुखी फण्ड नेप्सेमा कारोबार हुन्छ।

बन्दमुखी म्युचुअल फण्ड
बन्दमुखी म्युचुअल फण्ड निश्चित अवधि भएको योजना हो। यस्तो फण्डले सुरुमै निश्चित संख्यामा एकाइ निष्कासन गर्छ। आवेदन अवधि सकिएपछि ती एकाइ नेप्सेमा सूचीकृत भएर दोस्रो बजारमा कारोबार हुन सक्छन्। बन्दमुखी फण्डमा आईपीओ चरणमा आवेदन दिन सकिन्छ वा सूचीकृत भएपछि ब्रोकर खातामार्फत दोस्रो बजारबाट किन्न सकिन्छ।

एनएभी भनेको के हो ?
म्युचुअल फण्ड बुझ्दा एनएभी महत्वपूर्ण हुन्छ। एनएभी अर्थात् नेट एसेट भ्यालु भनेको फण्डको प्रतिएकाइ वास्तविक सम्पत्ति मूल्य हो। सरल भाषामा, फण्डसँग भएको सम्पत्ति र दायित्व हिसाब गरेर प्रतिएकाइ कति मूल्य पर्छ भन्ने एनएभी हो।

बन्दमुखी म्युचुअल फण्ड नेप्सेमा कारोबार हुँदा बजार मूल्य एनएभीभन्दा माथि वा तल हुन सक्छ। यदि फण्डको एनएभी १० रुपैयाँ छ तर बजारमा ९ रुपैयाँमा कारोबार भइरहेको छ भने त्यो छुटमा कारोबार भएको मानिन्छ। यदि ११ रुपैयाँमा कारोबार भइरहेको छ भने प्रिमियममा कारोबार भएको मानिन्छ। तर छुटमा छ भन्दैमा सधैं राम्रो र प्रिमियममा छ भन्दैमा सधैं नराम्रो भन्ने हुँदैन; फण्डको पोर्टफोलियो, प्रतिफल, बजार अवस्था र व्यवस्थापन पनि हेर्नुपर्छ।

नेपालमा म्युचुअल फण्डमा लगानी कसरी गर्ने ?

डिम्याट खाता खोल्ने
म्युचुअल फण्डमा लगानी गर्न डिम्याट खाता आवश्यक पर्छ। डिम्याट खातामा फण्डका एकाइ विद्युतीय रूपमा जम्मा हुन्छन्। डिम्याट खाता बैंक, क्यापिटल वा निक्षेप सदस्य सेवा दिने संस्थाबाट खोल्न सकिन्छ।

मेरो शेयर र सी–आस्बा सुविधा लिने
बन्दमुखी म्युचुअल फण्डको सार्वजनिक निष्कासनमा आवेदन दिन मेरो शेयर र सी–आस्बा सुविधा चाहिन्छ। मेरो शेयरबाट आईपीओ जस्तै म्युचुअल फण्डको आवेदन दिन सकिन्छ। मेरो शेयरमा लगइन गरेर आस्बा भागमा गई खुलेको निष्कासन छनोट गर्ने, बैंक खाता र सीआरएन विवरण राख्ने, कित्ता छान्ने र आवेदन पुष्टि गर्ने प्रक्रिया प्रयोग गरिन्छ।

बन्दमुखी फण्डमा लगानी गर्ने तरिका
बन्दमुखी फण्डमा दुई तरिकाले लगानी गर्न सकिन्छ। पहिलो, सार्वजनिक निष्कासन खुलेको बेला मेरो शेयरमार्फत आवेदन दिने। दोस्रो, फण्ड नेप्सेमा सूचीकृत भएपछि ब्रोकर खातामार्फत दोस्रो बजारबाट एकाइ किन्ने। दोस्रो बजारबाट किन्दा बजार मूल्य, एनएभी, कारोबार रकम र फण्डको अवधि हेर्नुपर्छ।

खुलामुखी फण्डमा लगानी गर्ने तरिका
खुलामुखी फण्डमा लगानी गर्न सम्बन्धित फण्ड व्यवस्थापक वा क्यापिटलको अनलाइन प्रणाली, शाखा वा तोकिएको माध्यमबाट आवेदन दिन सकिन्छ। यस्तो फण्डमा एकमुष्ट रकम लगानी गर्न सकिन्छ वा सिपमार्फत नियमित रूपमा लगानी गर्न सकिन्छ। खुलामुखी फण्डको खरिद र बिक्री सामान्यतया एनएभीका आधारमा हुन्छ।

फण्ड छान्दा के–के हेर्ने ?
म्युचुअल फण्ड छान्दा फण्डको प्रकार, एनएभी, बजार मूल्य, विगतको प्रतिफल, पोर्टफोलियो संरचना, खर्च अनुपात, लाभांश इतिहास, बाँकी अवधि, तरलता र फण्ड व्यवस्थापकको अनुभव हेर्नुपर्छ। बन्दमुखी फण्डमा नेप्सेमा कति कारोबार हुन्छ भन्ने पनि महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि कम कारोबार हुने फण्ड बेच्न गाह्रो हुन सक्छ।

म्युचुअल फण्डमा जोखिम छैन ?
म्युचुअल फण्ड सजिलो विकल्प हो, तर जोखिमरहित होइन। फण्डले लगानी गर्ने बजार घट्यो भने फण्डको एनएभी घट्न सक्छ। बन्दमुखी फण्डको बजार मूल्य एनएभीभन्दा तल पनि कारोबार हुन सक्छ। प्रतिफल निश्चित हुँदैन। म्युचुअल फण्ड लगानी बजार जोखिमसँग सम्बन्धित हुन्छ, त्यसैले योजना विवरण र जोखिम राम्रोसँग बुझेर मात्र लगानी गर्नुपर्छ।

कसका लागि उपयोगी हुन सक्छ ?
म्युचुअल फण्ड नयाँ लगानीकर्ता, बजार अध्ययन गर्न समय नभएका व्यक्ति, सानो रकमबाट लगानी सुरु गर्न चाहने व्यक्ति, नियमित लगानी गर्न खोज्ने व्यक्ति र जोखिमलाई विभिन्न क्षेत्रमा बाँड्न चाहने लगानीकर्ताका लागि उपयोगी हुन सक्छ। तर छोटो समयमा धेरै नाफा खोज्ने, बजारको हरेक उतारचढावमा आत्तिने वा योजना नबुझी लगानी गर्ने व्यक्तिका लागि यो पनि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

म्युचुअल फण्ड भनेको अरूले पैसा कमाइदिने जादुई साधन होइन। यो बजारमा लगानी गर्ने व्यवस्थित माध्यम हो। सही फण्ड छनोट, लामो समयको सोच, नियमित समीक्षा र जोखिम बुझेर लगानी गर्दा म्युचुअल फण्ड लगानी शिक्षाको राम्रो सुरुवात बन्न सक्छ।